پرسشنامهٔ رفتار شهروندی سازمانی پادساکف (OCB، ۲۴ گویه، مدل پنج‌بعدی ارگان)

پادساکف، مک‌کنزی، مورمن و فتر در سال ۱۹۹۰ و در The Leadership Quarterly این پرسشنامهٔ ۲۴ گویه‌ای را بر پایهٔ مدل پنج‌بعدی ارگان منتشر کردند. کمک به همکار، پایبندی فراتر از حداقل، تحمل ناملایمات، پیشگیری از دردسر برای دیگران، و مشارکت در زندگی سازمان هر کدام نمرهٔ خود را دارند.

علاوه بر پنج بُعد، یک نمرهٔ کلی هم جمع می‌شود. اینجا درجهٔ موافقت است، نه شمارش «یکی دو بار در هفته». برای تصویر موردیِ رفتارهای مشخص، چک‌لیست فاکس و اسپکتور مسیر دیگری است و فقط یک جمع فراوانی می‌دهد.

نوع‌دوستی یعنی کمک داوطلبانه به همکاران در کارها و مشکلات کاری، چنان‌که «به همکارانی که غیبت داشته‌اند کمک می‌کنم». وظیفه‌شناسی یعنی پایبندی به قوانین، حضور و تعهد بیش از حداقل لازم. جوانمردی یعنی تحمل سختی‌ها بدون گلایهٔ مداوم و گویه‌هایش معکوس‌اند. ادب و ملاحظه یعنی پیشگیری از ایجاد مشکل برای دیگران و توجه به اثر رفتار خود. فضیلت مدنی یعنی مشارکت مسئولانه در جلسه‌ها، برنامه‌ها و پیگیری تغییرات و تنها بُعدی است که ۴ گویه دارد نه ۵.

نمرهٔ بالاتر پس از تصحیح معکوس‌ها یعنی گزارش قوی‌تر از آن رفتار. این گزارش، حکم رسمی شایستگی یا نتیجهٔ ارزیابی عملکرد نیست.

هدف، تفکیک پنج شکل رفتار شهروندی و یک جمع کلی است تا یک بُعد قوی، بُعد ضعیف را پنهان نکند.

• نوع‌دوستی: ۵ گویه
• وظیفه‌شناسی: ۵ گویه
• جوانمردی: ۵ گویه
• ادب و ملاحظه: ۵ گویه
• فضیلت مدنی: ۴ گویه
• رفتار شهروندی سازمانی کلی: جمع همین ۲۴ گویه

نوع‌دوستی کمک به همکار است، وظیفه‌شناسی تعهد بیش از حداقل، جوانمردی تحمل بدون گلایهٔ مداوم، ادب و ملاحظه پیشگیری از دردسر برای دیگران، و فضیلت مدنی حضور در جلسه و پیگیری تغییر سازمان. جوانمردی پیش از تفسیر برگردانده می‌شود. این تفکیک شغل مناسب شما را تعیین نمی‌کند و فقط توصیف خودگزارشی از همین پنج وجه است.

۲۴ گویه، نمرهٔ کل و پنج زیرمقیاس. گزینه از ۱ «کاملاً مخالفم» تا ۷ «کاملاً موافقم». معکوس فقط ۱۱ تا ۱۵ (جوانمردی) است و بقیه معکوس نیستند. پس از برگردان، نمرهٔ بالاتر یعنی همان رفتار بیشتر.

«رفتار شهروندی سازمانی کلی: سطح پایین» ۲۴–۹۵. «رفتار شهروندی سازمانی کلی: سطح میانه» ۹۶–۱۱۹. «رفتار شهروندی سازمانی کلی: سطح بالا» ۱۲۰–۱۶۸. «نوع‌دوستی: سطح پایین» ۵–۱۹. «نوع‌دوستی: سطح میانه» ۲۰–۲۴. «نوع‌دوستی: سطح بالا» ۲۵–۳۵. «وظیفه‌شناسی: سطح پایین» ۵–۱۹. «وظیفه‌شناسی: سطح میانه» ۲۰–۲۴. «وظیفه‌شناسی: سطح بالا» ۲۵–۳۵. «جوانمردی: سطح پایین» ۵–۱۹. «جوانمردی: سطح میانه» ۲۰–۲۴. «جوانمردی: سطح بالا» ۲۵–۳۵. «ادب و ملاحظه: سطح پایین» ۵–۱۹. «ادب و ملاحظه: سطح میانه» ۲۰–۲۴. «ادب و ملاحظه: سطح بالا» ۲۵–۳۵. «فضیلت مدنی: سطح پایین» ۴–۱۵. «فضیلت مدنی: سطح میانه» ۱۶–۱۹. «فضیلت مدنی: سطح بالا» ۲۰–۲۸.

اگر می‌خواهید بدانید کمک به همکار، نظم فراتر از حداقل، کم‌گلایه بودن، ملاحظه و مشارکت سازمانی در شما یکسان است یا یکی عقب مانده، این پرسشنامه به خودارزیابی می‌آید. برای بازخورد داوطلبانه مناسب است. اگر شمارش رفتارهای مشخص را می‌خواهید، چک‌لیست فاکس و اسپکتور همان حوزه را با یک جمع فراوانی می‌پوشاند. جای سنجش شخصیت بالینی یا مصاحبهٔ استخدام را نمی‌گیرد.

این ابزار برای توسعهٔ فردی و، اگر خودتان بخواهید، گفت‌وگوی تیمی است. واحد جذب نباید آن را آزمون ورودی استخدام کند و مدیر نباید نمرهٔ جوانمردی یا فضیلت مدنی را به حکم ارتقا وصل کند.

اگر جایی از نتیجه حرف زده می‌شود، شخص باید بداند گویه‌های ۱۱ تا ۱۵ چگونه برگردانده شده‌اند و حق داشته باشد نتیجه خصوصی بماند. الگوی مناسب این است که ببینید کدام بُعد پایین است و آیا قواعد تیم آن رفتار را ممکن کرده یا فقط انتظار نانوشته است.

پس از تصحیح گویه‌های ۱۱ تا ۱۵، نمرهٔ بالاتر در کل و در هر بُعد یعنی گزارش بیشتر از آن رفتار. کل از ۲۴ تا ۹۵ پایین، از ۹۶ تا ۱۱۹ میانه و از ۱۲۰ تا ۱۶۸ بالا است. چهار بُعد پنج‌گویه‌ای از ۵ تا ۱۹ پایین، از ۲۰ تا ۲۴ میانه و از ۲۵ تا ۳۵ بالا هستند. فضیلت مدنی از ۴ تا ۱۵ پایین، از ۱۶ تا ۱۹ میانه و از ۲۰ تا ۲۸ بالا است.

به جمع کل بسنده نکنید. ممکن است نوع‌دوستی بالا باشد و فضیلت مدنی پایین؛ یعنی به همکار غایب کمک می‌کنید ولی در جلسه و پیگیری تغییر سازمان کمتر درگیرید. جوانمردی بالا یعنی پس از برگردان، تحمل ناملایمات بدون گلایهٔ مداوم بیشتر است، نه نمرهٔ خام آن پنج گویه. این‌ها برچسب شخصیت پایدار نیستند.

منبع، هنجار ایرانی برای این طبقه‌ها نداده است. مرزهای پایین، میانه و بالا فقط بازهٔ عددی همین نسخه‌اند، نه خط برش بالینی و نه مقایسه با یک گروه شغلی مشخص.

اگر پنج گویهٔ جوانمردی معکوس نشوند، آن بُعد وارونه خوانده می‌شود. خودگزارشی است و میل به تصویر همکار ایدئال می‌تواند موافقت را زیاد کند. فضیلت مدنی ۴ گویه دارد و دامنه‌اش با چهار بُعد دیگر یکی نیست. برای استخدام، ارتقا یا تشخیص روان‌شناختی مناسب نیست.

برای شمردن رفتارهای مشخص مثل کمک در جابه‌جایی، غذا یا رساندن مهمان، چک‌لیست رفتار شهروندی سازمانی فاکس و اسپکتور (OCB-C، ۴۲ گویه) یک نمرهٔ فراوانی می‌دهد و پنج بُعد ندارد. پرسشنامهٔ تعهد سازمانی پورتر و مودی (OCQ، ۱۵ گویه) دلبستگی کلی به سازمان است، نه خود رفتار یاری‌رسان. اگر هر دو تصویر شهروندی را دیدید، جمع فراوانی فاکس و اسپکتور را با پنج بُعد پادساکف یکی نگیرید.

فاصلهٔ استاندارد تکرار در منبع این پرسشنامه نیامده است. چون درجهٔ موافقت با عادت‌های کاری پرسیده می‌شود نه یک حادثهٔ همان روز، پر کردن دوباره در همان هفته اغلب همان پاسخ را تکرار می‌کند.

بازهٔ چند ماه، یا یک بار پس از تغییر سرپرست، قواعد تیم یا نقش، برای مقایسهٔ پنج بُعد مناسب‌تر است. اگر فقط یک بُعد برایتان سؤال است، در نوبت بعد همان را کنار نمرهٔ کل ببینید.

ملاحظه و کم‌گلایه بودن در بسیاری از محیط‌های کاری پسندیده است و ممکن است گزینهٔ وسط را کم انتخاب کنید. اگر جوانمردی را با تعارف جواب دهید، بعد از معکوس شدن، تحمل را متفاوت از تجربهٔ واقعی شما نشان می‌دهد. همان قدری را علامت بزنید که این هفته درست است.

پاسخ متعلق به شماست. بدون رضایت، کارفرما و سامانهٔ ارزیابی عملکرد به آن دسترسی ندارند. دعوت سازمانی باید حق انصراف و محرمانگی را پیش از شروع روشن کرده باشد.

این متن موضوع رفتار شهروندی سازمانی را در پرسشنامهٔ ۲۴ گویه‌ای پادساکف توضیح می‌دهد. راهنمای آشنایی است، مراقبت متخصص روان‌شناس یا پزشک نیست، و برای تصمیم‌های منابع انسانی مانند استخدام، ارتقا و ارزیابی عملکرد اعتباری ندارد. اگر تعارض محیط کار خواب یا سلامت شما را تحت فشار گذاشته، به فرد متخصص مراجعه کنید.