چک‌لیست رفتار شهروندی سازمانی فاکس و اسپکتور (OCB-C، ۴۲ گویه)

بعضی کمک‌ها در شرح وظایف نمی‌آیند ولی کار جمع را جلو می‌برند: یک وعده غذا، رساندن مهمان، یا ایستادن کنار همکار در مسئله‌ای شخصی. فاکس، اسپکتور، گو، برورسما و کسلر در سال ۲۰۱۲ این چک‌لیست ۴۲ گویه‌ای را در Journal of Occupational and Organizational Psychology منتشر کردند تا همین رفتارهای داوطلبانه را با شمارش دفعات بسنجند.

شما فقط یک نمره می‌گیرید: جمع همان ۴۲ جمله. پنج بُعدی مثل نوع‌دوستی یا فضیلت مدنی اینجا از هم جدا نشده‌اند. نمرهٔ بالاتر یعنی این کارها را بیشتر گزارش کرده‌اید، نه اینکه حکم شده باشد کارمند بهتری هستید.

OCB-C یک سیاههٔ رفتاری است. هر گویه یک کار مشخص را نام می‌برد؛ مثلاً «به همکارم در مسائل شخصی مانند جابجایی، مراقبت از کودک، مشکلات خودرو و غیره کمک کردم» یا «همکارم را در فرودگاه، هتل، رستوران و غیره بردم یا از آنجا برداشتم». عنوان مقاله از رابطهٔ احتمالی مثبت میان رفتار کاری ضدتولید و رفتار شهروندی سازمانی حرف می‌زند، اما خود این فرم فقط سوی شهروندی را در یک جمع می‌سنجد.

طیف پنج‌درجه‌ای از «هرگز» تا «هر روز» است و گویهٔ معکوس ندارد. فرصت نقش در فراوانی اثر دارد: کسی که مهمان سازمانی ندارد، کمتر رساندن به فرودگاه را علامت می‌زند و این می‌تواند فقط به نبودن آن موقعیت برگردد.

هدف، برآورد دفعات رفتار داوطلبانه برای کمک به همکار و سازمان در یک نمرهٔ واحد است، نه ساختن نیمرخ چندبعدی نگرش.

• رفتار شهروندی سازمانی: ۴۲ گویه، یک نمرهٔ کل

زیرمقیاس دیگری تعریف نشده است. چون هر گویه دست‌کم ۱ و دست‌بالا ۵ می‌گیرد، جمع از ۴۲ تا ۲۱۰ جا دارد. نمونه‌های فهرست، کمک در مسئلهٔ شخصی همکار، تهیهٔ غذا برای دیگران، و رساندن کسی به فرودگاه یا هتل است. نمرهٔ بالاتر یعنی این رفتارها را بیشتر گزارش کرده‌اید. طبقه‌های پایین و میانه و بالا فقط مرز عددی همین جمع‌اند. این جمع شرح شغل مناسب شما را تعیین نمی‌کند.

۴۲ گویه در یک فهرست تخت و فقط یک نمره. گویهٔ معکوس وجود ندارد. هر جمله از ۱ «هرگز» تا ۵ «هر روز» نمره می‌گیرد و نمرهٔ کل جمع هر ۴۲ پاسخ است؛ پس کف جمع ۴۲ و سقف ۲۱۰ است. زیرمقیاسی کنار این جمع تعریف نشده.

«رفتار شهروندی سازمانی: سطح پایین» ۴۲–۸۳. «رفتار شهروندی سازمانی: سطح میانه» ۸۴–۱۲۵. «رفتار شهروندی سازمانی: سطح بالا» ۱۲۶–۲۱۰. این طبقه‌ها برش بالینی منتشرشده در مقالهٔ ۲۰۱۲ نیستند و فقط بازهٔ عددی همین چک‌لیست‌اند. چون همهٔ گویه‌ها هم‌جهت جمع می‌شوند، کم بودن فرصت یک رفتار، مثل رساندن مهمان، جمع را پایین می‌آورد بی‌آنکه کمک‌های دیگر حذف شده باشد. گزینهٔ «یکی دو بار» در خود برچسب بازهٔ زمانی ندارد و با «یکی دو بار در ماه» و «یکی دو بار در هفته» یکی نیست.

اگر می‌خواهید کمک‌های مشخص و داوطلبانه را بشمارید، نه اینکه فقط بدانید در کل خود را شهروند خوبی می‌دانید یا نه، این چک‌لیست به خودارزیابی شما می‌خورد. برای مرور فردی وقتی خودتان راضی باشید مناسب است. برای دیدن پنج بُعد نگرش، پرسشنامهٔ پادساکف کنار این شمارش قرار می‌گیرد.

سازمان نباید این چک‌لیست را در استخدام یا غربال رزومه به کار ببرد. اگر واحدی می‌خواهد الگوی کمک داوطلبانه را بفهمد، فقط با رضایت جداگانهٔ هر فرد و با این توضیح که نمرهٔ پایین ممکن است از کم بودن فرصت بیاید نه از بی‌تعهدی.

نتیجه را در حکم عملکرد، پاداش یا ارتقا نیاورید. اشتراک با مدیر فقط به درخواست خود شماست و نمره در پروندهٔ پرسنلی نمی‌ماند. استفادهٔ مناسب، حرف زدن دربارهٔ کمک‌هایی است که دیده نمی‌شوند.

سطح پایین از ۴۲ تا ۸۳، سطح میانه از ۸۴ تا ۱۲۵ و سطح بالا از ۱۲۶ تا ۲۱۰ است. بالا یعنی در این فهرست، رفتارهای فراتر از وظیفه را بیشتر گزارش کرده‌اید. این برچسب اخلاق، شخصیت یا شایستگی شغلی نیست.

دو نفر با نمرهٔ میانه می‌توانند الگوی متفاوتی داشته باشند: یکی بیشتر در مسائل شخصی همکاران درگیر است و دیگری در همراهی مهمان. چون فقط جمع کل را دارید، برای فهم الگو باید خود گویه‌ها را دوره کنید. مقالهٔ ۲۰۱۲ از رابطهٔ احتمالی مثبت میان رفتار ضدتولید و رفتار شهروندی حرف می‌زند؛ پس نمرهٔ بالای اینجا آن رفتار دیگر را اندازه نمی‌گیرد.

منبع این چک‌لیست جدول هنجار ایرانی یا نقطهٔ برش بالینی نداده است. طبقه‌های پایین، میانه و بالا فقط مرزهای عددی همین نسخه‌اند، نه خط مقایسه با یک جمعیت مشخص.

فراوانی به فرصت شغل وابسته است و «هرگز» برای غذا پختن یا فرودگاه ممکن است یعنی آن موقعیت پیش نیامده. خودگزارشی است و حافظه ممکن است کمک کوچک را جا بیندازد یا بزرگ کند. یک نمرهٔ واحد نوع کمک را جدا نمی‌کند و برای استخدام یا تشخیص ویژگی شخصیتی کاربرد ندارد.

اگر به‌جای شمارش رفتارهای مشخص، نگرش پنج‌بعدی می‌خواهید، پرسشنامهٔ رفتار شهروندی سازمانی پادساکف (OCB، ۲۴ گویه، مدل پنج‌بعدی ارگان) نوع‌دوستی، وظیفه‌شناسی، جوانمردی، ادب و ملاحظه و فضیلت مدنی را جدا می‌دهد. شاخص رضایت شغلی بریفیلد و روته (Brayfield–Rothe Index of Job Satisfaction، ۱۸ گویه) حال کلی نسبت به شغل است، نه دفعات کمک. این‌ها را اگر کنار هم دیدید، یکی را به‌جای دیگری نخوانید.

فاصلهٔ رسمی تکرار در منبع نیامده است. چون پرسش دربارهٔ دفعات رفتار است، پر کردن دوباره در چند روز همان خاطره‌ها را دوباره می‌شمارد. برای دیدن تغییر، فاصلهٔ چند ماه یا یک نوبت پس از عوض شدن تیم، نقش یا حجم مهمان منطقی‌تر است.

نمره را با دورهٔ مشابه مقایسه کنید. ماه سفرهای کاری یا فصل مراسم را با هفتهٔ خلوت یکی ندانید.

در بسیاری از جمع‌های کاری، کمک شخصی به همکار پسندیده است و ممکن است دفعات را بیشتر از واقع به یاد بیاورید، یا برعکس کمک کوچک را «وظیفه» بدانید و علامت نزنید. همان کاری را بشمارید که واقعاً رخ داده، حتی اگر معمولی به نظر برسد.

این پاسخ‌ها خصوصی است. بدون رضایت شما به کارفرما نشان داده نمی‌شود و نباید در جمع تیم خوانده شود. اجبار به نمرهٔ بالای شهروندی، با داوطلبانه بودن همین رفتارها جور نیست.

این توضیح دربارهٔ موضوع رفتار شهروندی سازمانی در چک‌لیست ۴۲ گویه‌ای فاکس و اسپکتور است. برای آشنایی و خودشناسی شغلی است، نه مراقبت تخصصی روان‌شناسی یا پزشکی، و جای مشاورهٔ فردی را نمی‌گیرد. برای تصمیم منابع انسانی از جمله استخدام، ارتقا و ارزیابی عملکرد قابل استفاده نیست. اگر فشار محیط کار سلامت شما را به هم ریخته، با متخصص واجد شرایط حرف بزنید.