شاخص رضایت شغلی (JSI)

لوح «کارمند نمونه» هنوز روی دیوار اتاق است، اما صبح شنبه برای رفتن به سر کار باید خودتان را قانع کنید. عصر که می‌شود، به این فکر می‌کنید که آیا واقعاً از کارتان لذت می‌برید یا فقط عادت کرده‌اید. دوستان‌تان هم ظاهراً بیشتر از شما از شغل‌شان خوششان می‌آید، یا این‌طور فکر می‌کنید.

این شاخص هجده جملهٔ کلاسیک است دربارهٔ همین حس‌ها: سرگرمی بودن کار، خستگی، علاقه، اجبار برای رفتن، تمام نشدن روز، و پشیمانی از انتخاب شغل. هدفش حکم دادن دربارهٔ شغل نیست؛ می‌خواهد بدانید نارضایتی یا رضایتتان بیشتر از کدام نوع از این احساس‌ها می‌آید.

شاخص رضایت شغلی (Index of Job Satisfaction) را بریفیلد و روته (A. H. Brayfield & H. F. Rothe) در سال ۱۹۵۱ در مقالهٔ «شاخصی برای رضایت شغلی» در Journal of Applied Psychology (دورهٔ ۳۵، شمارهٔ ۵، صفحه‌های ۳۰۷ تا ۳۱۱) منتشر کردند. در یادداشت منبع، ضریب آلفا حدود ۰٫۸۷ گزارش شده است.

نسخهٔ این سامانه ۱۸ گویه و یک نمرهٔ کل دارد. طیف پاسخ ۵ درجه‌ای موافقت است. گویه‌ها رضایت کلی از شغل را می‌پرسند، نه رضایت از یک جنبهٔ خاص مثل حقوق یا سرپرست. نُه جملهٔ آن مثبت و نُه جمله منفی است و جمله‌های منفی پیش از جمع معکوس نمره می‌گیرند. متن فارسی ترجمهٔ تازه‌ای است و هنجار ایرانی ندارد.

هدف این شاخص سنجش رضایت کلی از شغل است: اینکه چقدر کارتان را دوست دارید، از آن لذت می‌برید یا به آن اجبار می‌کنید. شاخص یک نمره دارد:
• نمرهٔ کل (۱۸ گویه)

گویه‌ها از چند زاویه می‌پرسند: لذت و علاقه، خستگی و ملال، مقایسه با دیگران، اجبار برای رفتن به کار و پشیمانی. اما این زاویه‌ها خرده‌مقیاس نیستند و همه در همان یک نمرهٔ کل می‌آیند؛ گویهٔ بی‌مقیاس هم نداریم.

برای همین، اگر بخواهید بدانید ناخشنودی از کدام زاویه است، باید پاسخ هر جمله را جدا نگاه کنید.

آزمون ۱۸ گویه دارد. طیف پنج‌تایی است: «کاملاً مخالفم» برابر ۱، «مخالفم» برابر ۲، «نه موافق نه مخالف» برابر ۳، «موافقم» برابر ۴ و «کاملاً موافقم» برابر ۵.

نُه جمله منفی‌اند و معکوس نمره می‌گیرند: گویه‌های ۳، ۴، ۶، ۸، ۱۰، ۱۱، ۱۴، ۱۶ و ۱۸. در این گویه‌ها «کاملاً موافقم» ۱ و «کاملاً مخالفم» ۵ حساب می‌شود (نمره برابر ۶ منهای پاسخ). نمرهٔ کل جمع هجده پاسخِ هم‌جهت‌شده است و بین ۱۸ تا ۹۰ قرار می‌گیرد؛ نمرهٔ بالاتر یعنی رضایت شغلی بیشتر.

باندها: «رضایت شغلی پایین» ۱۸ تا ۳۵، «متوسط رو به پایین» ۳۶ تا ۵۳، «متوسط رو به بالا» ۵۴ تا ۷۱ و «رضایت شغلی بالا» ۷۲ تا ۹۰. برش رسمی منتشر نشده و بازه‌ها توصیفی‌اند.

برای شاغلانی که می‌خواهند بدانند حس کلی‌شان به شغل فعلی چیست: خوشایند، مخلوط یا خسته‌کننده. برای کسانی که نمی‌دانند نارضایتی‌شان از خود شغل است یا از شرایط، و برای مشاوران شغلی که با یک ابزار کوتاه و آشنا می‌خواهند گفت‌وگو را شروع کنند.

اگر هیچ شغل فعلی ندارید یا تازه چند روز است کاری را شروع کرده‌اید، جمله‌ها هنوز معنای روشنی ندارند. این شاخص به نهاد آموزشی یا مدرسه ربطی ندارد و رضایت کلی از کار را می‌سنجد.

در سطح فردی، پاسخ‌ها کمک می‌کنند ببینید حس شما از شغل بیشتر از لذت و علاقه می‌آید یا از اجبار و ملال. بهتر است به جملهٔ تک‌تک پاسخ‌ها نگاه کنید، چون نمرهٔ کل با کلید این نسخه دقت محدودی دارد.

در کوچینگ و منابع انسانی، می‌توان از آن برای شروع گفت‌وگو دربارهٔ تنوع کار، مسیر رشد یا تغییر نقش استفاده کرد. در سطح تیم، با رضایت اعضا و بدون شناسایی افراد، فقط الگوی کلی را می‌شود بررسی کرد. این شاخص برای استخدام یا ارزیابی عملکرد به کار نمی‌رود و بدون رضایت خود فرد به مدیر نمی‌رسد.

نمرهٔ بالا یعنی با جمله‌های مثبت مثل لذت، علاقه و اشتیاق موافقید و جمله‌های منفی مثل اجبار، ملال و پشیمانی را رد کرده‌اید؛ کار برایتان بیشتر منبع انرژی است تا بار. نمرهٔ پایین یعنی تصویر برعکس است و کار بیشتر حس «باید» یا فرسایش دارد.

نمره‌های میانه معمولاً یعنی بعضی جنبه‌های کار دلپذیر و بعضی خسته‌کننده‌اند. برای فهم بهتر، علاوه بر عدد کل ببینید کدام جمله‌ها را بیشتر تأیید کرده‌اید؛ همین نشان می‌دهد تغییر در کجا بیشترین اثر را دارد. گزارش کامل هر باند توضیح، نمونه و راهکار دارد.

این شاخص هنجار ایرانی ندارد و برش رسمی منتشر نشده است؛ باندها توصیفی‌اند. پاسخ‌ها خودگزارشی‌اند و ممکن است روز بد یا فصل پرکاری آن‌ها را عوض کند. جمله‌های منفی معکوس نمره می‌گیرند تا اثر عادت به موافقت کم شود، اما این کار سوگیری پاسخ را کاملاً از بین نمی‌برد.

این ابزار رضایت از حقوق، مدیر، همکاران یا امنیت شغلی را جداگانه نمی‌سنجد، و فرسودگی، تعهد سازمانی و بهزیستی هم از سازه‌های مجاورند که در آن نیامده‌اند.

برای فهمیدن علت، این شاخص را کنار «پرسشنامه رضایت شغلی اسپکتور JSS» که ۹ جنبه را جدا می‌سنجد، «مقیاس کوتاه رضایت شغلی جاج» برای مقایسه با یک نسخهٔ کوتاه‌تر، «مقیاس بهزیستی عاطفی شغلی JAWS» و «مقیاس بیگانگی از کار فیشر و کور» بگذارید. اگر JSS نشان دهد نارضایتی بیشتر از حقوق یا سرپرست است، گفت‌وگو را به همان جنبه ببرید و نه به کل شغل.

رضایت از شغل با ماه‌ها و رویدادها تغییر می‌کند، پس تکرار هر ۳ تا ۶ ماه مناسب است. رویدادهای محرک: ارتقا یا تغییر شرح شغل، رفتن مدیر مستقیم، تغییر حقوق یا ساعت کاری، شروع پروژه‌ای تازه یا نزدیک شدن به تصمیم جدی برای ماندن یا رفتن. اگر تغییری در کار انجام داده‌اید، چند ماه بعد دوباره بسنجید تا ببینید حس شما هم عوض شده یا نه.

در ایران، نان‌آوری و امنیت شغلی برای بسیاری مهم‌تر از لذت بردن از کار است و اعتراف به نارضایتی گاهی «ناشکری» یا ریسک تلقی می‌شود. در چنین فضایی، کسی ممکن است در شغلی بماند و دربارهٔ آن گله هم نکند. هنگام پاسخ‌دادن به جمله‌ای مثل «مجبورم خودم را وادار کنم» فرق ناچاری مالی و بی‌علاقگی را در نظر بگیرید.

پاسخ‌ها و نتیجه محرمانه است. کارفرما یا مدیر آن را نمی‌بیند، مگر خودتان آن را نشان بدهید.

این شاخص برای فهم حس کلی از شغل ساخته شده و جای مشاور شغلی یا روان‌شناس را نمی‌گیرد و دربارهٔ تصمیم ماندن یا رفتن از شغل حکمی نمی‌دهد. مبنای استخدام، ارتقا یا ارزیابی عملکرد نیست. اگر نارضایتی از کار به خواب، خلق یا امید شما لطمه زده، با یک متخصص سلامت روان صحبت کنید؛ نمرهٔ این شاخص تشخیص نیست و فقط تصویر گذرای حس شما از کار در همین دوره است.