مقیاس پیوند خانوادگی — شاخص عوامل محافظ فردی (IPFI)

این مقیاس بخشی از شاخص عوامل محافظ فردی است که فیلیپس و اسپرینگر در سال ۱۹۹۲ برای ارزشیابی برنامهٔ ملی ورزش جوانان در آمریکا ساختند. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا در سال ۲۰۰۵ آن را با متن کامل جمله‌ها و شیوهٔ نمره‌گذاری در مجموعهٔ ابزارهای سنجش نگرش‌ها و رفتارهای مرتبط با خشونت در جوانان منتشر کرد. متن جمله‌ها، ترتیب، گزینه‌ها و جهت نمره‌گذاری گویه‌به‌گویه با همان مجموعه تطبیق داده شده است.

در سال‌های نوجوانی، دوستان و دنیای بیرون اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند و بسیاری فکر می‌کنند خانواده دیگر نقش چندانی ندارد. اما پژوهش‌های چند دههٔ گذشته نشان داده‌اند که احساس پیوند با خانواده، در همین سال‌ها هم یکی از مهم‌ترین تکیه‌گاه‌های نوجوانان است و در برنامه‌های پیشگیری از خشونت و بزهکاری، از عوامل محافظ اصلی به شمار می‌آید. این مقیاس کوتاه به شما کمک می‌کند ببینید این پیوند، از نگاه خودتان، امروز چه شکلی دارد.

هدف این مقیاس، سنجش احساس پیوند نوجوان با خانواده است؛ یعنی اینکه چقدر احساس می‌کند می‌تواند با پدر و مادرش حرف بزند، از بودن با خانواده لذت می‌برد، و چقدر انتظارهای سنگین، خجالت یا ناامیدی این پیوند را سست کرده است. ۶ جمله این دو روی سکه را کنار هم می‌سنجند. مقیاس شیوهٔ تربیت یا قوانین خانه را نمی‌سنجد و دربارهٔ اینکه چه کسی مقصر است چیزی نمی‌گوید؛ فقط تجربهٔ نوجوان را از رابطه نشان می‌دهد. نمره، تصویر خانواده از دید یک نفر است و پدر و مادر ممکن است برداشت دیگری داشته باشند.

مقیاس ۶ جمله دارد و هر جمله چهار گزینه. در جمله‌های اول، پنجم و ششم، «کاملاً درست است» چهار امتیاز، «تا حدی درست است» سه، «تا حدی نادرست است» دو و «کاملاً نادرست است» یک امتیاز می‌گیرد. جمله‌های دوم، سوم و چهارم، که دربارهٔ انتظار زیاد، خجالت و ناامیدی‌اند، طبق منبع معکوس نمره می‌گیرند. جمع امتیازها نمره‌ای از ۶ تا ۲۴ می‌سازد؛ ۲۴ یعنی پیوند قوی و ۶ یعنی پیوند ضعیف. هنجار ایرانی یا جهانی منتشرشده‌ای پیدا نکردیم؛ پس سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها تعریف شده‌اند: میانگین کمتر از دو و نیم (نمرهٔ ۶ تا ۱۴، «کم»)، دو و نیم تا کمتر از سه و نیم (۱۵ تا ۲۰، «متوسط») و سه و نیم یا بیشتر (۲۱ تا ۲۴، «زیاد»). این سطح‌ها مقایسه با نوجوانان دیگر نیستند.

این مقیاس برای نوجوانان ساخته شده و در منبع، گروه هدف آن دانش‌آموزان پایه‌های هفتم تا یازدهم معرفی شده است؛ بنابراین برای دوازده تا هجده‌ساله‌ها مناسب است. جمله‌ها ساده‌اند و نوجوانانی که در خواندن مشکل دارند می‌توانند آن‌ها را با کمک بزرگ‌تری بخوانند، به شرط آنکه آن بزرگ‌تر در انتخاب پاسخ دخالت نکند. پدر و مادر هم می‌توانند جمله‌ها را بخوانند تا ببینند فرزندشان به چه چیزهایی فکر می‌کند، اما نمره فقط برای پاسخ خود نوجوان معنا دارد و پاسخ دادن والد به جای فرزند با همین سطح‌ها خوانده نمی‌شود.

شش سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کاملاً درست است»، «تا حدی درست است»، «تا حدی نادرست است» و «کاملاً نادرست است». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کل را بخوانید، اما به دو گروه جمله جداگانه هم نگاه کنید. ممکن است جمله‌های گرم بالا باشند و جمله‌های دشوار هم نمرهٔ پایین بیاورند؛ یعنی نوجوانی که خانواده‌اش را دوست دارد اما زیر بار انتظارها احساس فشار می‌کند. همسانی درونی این مقیاس در منبع پایین گزارش شده و این دقیقاً همین نکته را نشان می‌دهد: گرمی و دشواری می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. سن را هم در نظر بگیرید؛ خجالت کشیدن گاه‌به‌گاه از پدر و مادر در اوایل نوجوانی بسیار رایج است. سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها هستند، نه میانگین نوجوانان دیگر.

این مقیاس را خود نوجوان پر می‌کند. در ادامه ۶ جمله دربارهٔ خانواده‌تان می‌خوانید. برای هر جمله بگویید چقدر دربارهٔ شما درست است: «کاملاً درست است»، «تا حدی درست است»، «تا حدی نادرست است» یا «کاملاً نادرست است». منظور از خانواده، کسانی است که با آن‌ها زندگی می‌کنید و بزرگتان کرده‌اند؛ اگر با یکی از والدین، پدربزرگ و مادربزرگ یا سرپرست دیگری زندگی می‌کنید، جمله‌ها را دربارهٔ همان‌ها پاسخ دهید. به حال معمول چند ماه اخیر فکر کنید، نه به دعوای دیروز یا یک روز خوب. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و پاسخ دادن حدود دو دقیقه طول می‌کشد.

اگر بلند نشوید، حدود دو دقیقه تمام می‌شود. عجله در این مدت کوتاه بیشتر از خود سؤال‌ها به نتیجه آسیب می‌زند.

این مقیاس تنها شش جمله دارد و همسانی درونی آن در منبع حدود ۰٫۵۸ گزارش شده که پایین است؛ پس نمرهٔ کل را باید تقریبی دانست و به جمله‌ها جداگانه هم نگاه کرد. منبع اصلی ساخت آن، گزارش ارزشیابی منتشرنشده‌ای است و متن کامل جمله‌ها از راه مجموعهٔ منتشرشدهٔ مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها در دسترس است. پاسخ‌ها خودگزارشی‌اند و دیدگاه یک نفرند. هنجار ایرانی یا جهانی برای آن منتشر نشده و نسخهٔ فارسی آن اعتباریابی نشده است. همچنین، این مقیاس میان پدر و مادر فرق نمی‌گذارد و رابطهٔ متفاوت با هر کدام در آن دیده نمی‌شود.

این مقیاس ابزاری برای خودشناسی نوجوان و آغاز گفت‌وگو در خانواده است و ارزیابی خانواده یا تشخیص روان‌شناختی به شمار نمی‌آید. اگر در خانه احساس ناامنی می‌کنید، اگر کسی شما را آزار می‌دهد یا تهدید می‌کند، یا اگر احساس ناامیدی شدید دارید، با بزرگ‌تری مورد اعتماد، مشاور مدرسه یا روان‌شناس حرف بزنید. خط ۱۴۸۰، صدای مشاور بهزیستی، مشاورهٔ تلفنی رایگان می‌دهد و اورژانس اجتماعی با شمارهٔ ۱۲۳ در موقعیت‌های بحرانی پاسخ‌گوست.

برای تصویری کامل‌تر، این مقیاس را می‌توان کنار سنجه‌های دلبستگی به پدر و مادر، نظارت والدین، تعارض خانوادگی و پیوند با مدرسه به کار برد. خود شاخص عوامل محافظ فردی هم بخش‌های دیگری دربارهٔ مدرسه، همسالان و خودپنداره دارد. اگر نمره در جمله‌های انتظار و ناامیدی پایین است، سنجه‌های فشار تحصیلی و تعارض والد و نوجوان می‌توانند ریشه را روشن‌تر کنند.

پیوند با خانواده در نوجوانی بالا و پایین می‌شود و بسیاری از نوجوانان دوره‌ای از فاصله گرفتن را تجربه می‌کنند که بعدها جای خود را به رابطه‌ای تازه‌تر می‌دهد. اگر پس از خواندن گزارش، گفت‌وگویی در خانه شکل گرفته یا تغییری رخ داده، تکرار مقیاس پس از دو تا سه ماه می‌تواند نشان دهد که اوضاع چطور پیش رفته است. در غیر این صورت، سالی یک بار یا پس از رویدادهای بزرگ خانوادگی کافی است.

در خانواده‌های ایرانی، احترام به پدر و مادر ارزشی ریشه‌دار است و گفتن اینکه از آن‌ها خجالت می‌کشید یا ناامیدتان کرده‌اند، ممکن است سخت یا حتی ناشایست به نظر برسد. لطفاً صادقانه پاسخ دهید؛ این جمله‌ها بی‌احترامی نیستند و احساس‌هایی را می‌سنجند که بسیاری از نوجوانان دارند. انتظارهای تحصیلی بالا هم در بسیاری از خانواده‌های ایرانی رایج است و جملهٔ دوم را باید در همین زمینه خواند. نتیجهٔ این مقیاس اطلاعاتی خصوصی است و فقط با کسانی که خودتان انتخاب می‌کنید در میان گذاشته می‌شود.