مقیاس فرزندپروری (Parenting Scale)

هر پدر و مادری لحظه‌هایی را می‌شناسد که کودک دقیقاً همان کاری را می‌کند که نباید: وسط فروشگاه خودش را روی زمین می‌اندازد، غذا را پرت می‌کند یا برای بار دهم به حرفی گوش نمی‌دهد. آنچه والد در این لحظه‌ها انجام می‌دهد، به مرور الگویی می‌سازد که رفتار کودک را شکل می‌دهد.
پژوهش‌های رفتاری نشان داده‌اند که دو خطای رایج در این لحظه‌ها بیشترین ارتباط را با مشکلات رفتاری کودک دارند: کوتاه آمدن و عمل نکردن به حرف، و از کوره در رفتن و تندی. این پرسشنامه همین دو الگو را می‌سنجد تا تصویری روشن از شیوهٔ انضباط شما به دست دهد.

نکتهٔ امیدبخش این است که شیوهٔ انضباط آموختنی است. برخلاف خلق‌وخوی کودک که تا حد زیادی ذاتی است، واکنش‌های والد با آگاهی و تمرین تغییر می‌کند، و پژوهش‌ها نشان داده‌اند که با تغییر این واکنش‌ها، رفتار کودک هم اغلب بهتر می‌شود.

مقیاس فرزندپروری را دیوید آرنولد، سوزان اولیری، لیزا ولف و ماورین اکر در سال ۱۹۹۳ در مجلهٔ سنجش روان‌شناختی معرفی کردند. این ابزار در دانشگاه استونی‌بروک نیویورک ساخته شد و از آن زمان به یکی از پرکاربردترین پرسشنامه‌های سنجش انضباط والدین در جهان تبدیل شده و در ارزیابی اثربخشی برنامه‌های آموزش والدین بسیار به کار رفته است. در پژوهش اصلی، مادران کودکان نوپا در دو گروه بالینی و غیربالینی شرکت داشتند.

نمونهٔ پژوهش اصلی کوچک بود: ۲۶ مادر در گروه بالینی، یعنی مادرانی که برای مشکل رفتاری کودک به درمانگاه مراجعه کرده بودند، و ۵۱ مادر در گروه غیربالینی. میانگین سن کودکان حدود دو سال و نیم بود. پایایی بازآزمایی مقیاس در فاصلهٔ دو هفته بالا گزارش شد و نمره‌ها با مشاهدهٔ مستقیم رفتار والدین در خانه همبستگی داشتند.

هدف این ابزار شناسایی خطاهای انضباطی است، نه ارزیابی عشق یا دلبستگی والد به کودک. ۳۰ گویهٔ آن سه عامل را نشان می‌دهند: سهل‌گیری، یعنی کوتاه آمدن و رها کردن قاعده‌ها؛ واکنش تند، یعنی خشم، کلافگی و تنبیه؛ و پرگویی، یعنی اتکا به حرف زدن و سخنرانی به جای عمل. نتیجه به شما کمک می‌کند ببینید کدام الگو در خانهٔ شما پررنگ‌تر است.

پرسشنامه ۳۰ گویه دارد و هر گویه از ۱ تا ۷ نمره می‌گیرد؛ عدد ۷ همیشه به سمت شیوهٔ ناکارآمد است. در چهارده گویه، یعنی گویه‌های ۲، ۳، ۶، ۹، ۱۰، ۱۳، ۱۴، ۱۷، ۱۹، ۲۰، ۲۳، ۲۶، ۲۷ و ۳۰، شیوهٔ ناکارآمد در سمت راست طیف آمده و نمره معکوس می‌شود.
سهل‌گیری یازده گویه دارد: ۷، ۸، ۱۲، ۱۵، ۱۶، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۴، ۲۶ و ۳۰. واکنش تند ده گویه دارد: ۳، ۶، ۹، ۱۰، ۱۴، ۱۷، ۱۸، ۲۲، ۲۵ و ۲۸. پرگویی هفت گویه دارد: ۲، ۴، ۷، ۹، ۱۱، ۲۳ و ۲۹؛ گویه‌های ۷ و ۹ در دو عامل بار دارند. گویه‌های ۱، ۵، ۱۳ و ۲۷ فقط در نمرهٔ کل حساب می‌شوند.
در مقیاس اصلی میانگین گویه‌ها گزارش می‌شود؛ در این گزارش جمع گویه‌ها به کار رفته است، پس برای مقایسه با پژوهش، جمع را بر تعداد گویه‌ها تقسیم کنید. نمرهٔ کل از ۳۰ تا ۲۱۰، سهل‌گیری از ۱۱ تا ۷۷ و واکنش تند از ۱۰ تا ۷۰ است. برای پرگویی دامنهٔ تفسیری جداگانه ارائه نمی‌شود.

این پرسشنامه برای پدر، مادر یا هر بزرگسالی است که مسئول اصلی نگهداری کودک است. در اصل برای والدین کودکان نوپا ساخته شد، اما در پژوهش‌های بعدی برای والدین کودکان تا حدود دوازده سال هم به کار رفته است. برای والدین نوجوانان، بسیاری از موقعیت‌ها مناسب نیستند.

مشاوران کودک و خانواده از این مقیاس برای شناسایی الگوهای انضباطی و هدف‌گذاری جلسه‌ها استفاده می‌کنند. در برنامه‌های گروهی آموزش والدین، اجرای آن در آغاز و پایان دوره، تغییر را قابل‌دیدن می‌کند. مهدکودک‌ها و مدارس می‌توانند در کارگاه‌های والدین آن را به عنوان ابزار خودشناسی پیشنهاد کنند، اما نتیجه باید محرمانه بماند و هرگز برای قضاوت دربارهٔ خانواده به کار نرود.

برای تفسیر، ابتدا دو نمرهٔ سهل‌گیری و واکنش تند را کنار هم ببینید. نمرهٔ کل به تنهایی نشان نمی‌دهد مشکل از کدام سمت است. سپس گویه‌هایی را که ۵ یا بیشتر زده‌اید پیدا کنید؛ این‌ها نقطه‌های مشخص تغییرند. سه گویهٔ ۱۸، ۲۵ و ۲۸، یعنی تنبیه بدنی، ناسزا و توهین، را همیشه جداگانه بخوانید.
برش‌های تفسیری بر هنجار جهانی پژوهش آرنولد و همکاران تکیه دارند: میانگین گروه غیربالینی و یک انحراف معیار بالاتر از آن. این هنجار از نمونه‌ای کوچک از مادران آمریکایی کودکان نوپا به دست آمده و هنجار ایرانی برای این مقیاس در دست نیست.

این مقیاس خودگزارشی است و بیشتر والدین خود را کمی کارآمدتر از واقعیت می‌بینند. نمونهٔ هنجاری کوچک بود و فقط مادران کودکان نوپا را دربر داشت؛ پس برای پدران، کودکان بزرگ‌تر و خانواده‌های ایرانی، برش‌ها تقریبی‌اند. پرسشنامه گرمی، محبت یا تشویق را نمی‌سنجد و تصویر کاملی از فرزندپروری نمی‌دهد. این ابزار تشخیصی نیست و کودک‌آزاری را تشخیص نمی‌دهد.

در سال ۲۰۰۷ رودز و اولیری ساختار عاملی تازه‌ای پیشنهاد کردند که در آن عامل خصومت از واکنش تند جدا می‌شود. این گزارش ساختار اصلی آرنولد را دنبال می‌کند.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این مقیاس را با پرسشنامه‌ای دربارهٔ رفتار کودک، مثل سیاههٔ رفتاری کودک یا پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات، و با سنجش استرس والدگری یا افسردگی والد همراه کرد. این ترکیب نشان می‌دهد آیا خطاهای انضباطی با فشار والد یا دشواری رفتار کودک گره خورده است.

اگر روی شیوهٔ انضباط خود کار می‌کنید، پس از هشت تا دوازده هفته فرم را دوباره پر کنید؛ این مدت با طول بیشتر دوره‌های آموزش والدین هم‌خوان است. تکرار زودتر از یک ماه معمولاً تغییر معناداری نشان نمی‌دهد.

برخی موقعیت‌های پرسشنامه، مثل تنبیه بدنی، در فرهنگ‌های مختلف معنای اجتماعی متفاوتی دارند، اما پژوهش‌ها اثر منفی انضباط خشن را در فرهنگ‌های گوناگون نشان داده‌اند. پاسخ‌های شما شخصی است؛ آن را با کسی در میان بگذارید که به او اعتماد دارید. اگر در جمع اجرا می‌شود، فقط خود والد باید نتیجه را ببیند.

این پرسشنامه ابزار خودشناسی است و جایگزین ارزیابی روان‌شناس یا مشاور کودک و خانواده نیست. تفسیرها بر هنجار جهانی پژوهش اصلی تکیه دارند، نه هنجار ایرانی. اگر نگران امنیت کودک یا حال خودتان هستید، از متخصص کمک بگیرید.