سنجش معنویت کودکان (CSM)

نام اصلی ابزار سنجش معنویت کودکان (Children's Spirituality Measure) است که در مقالهٔ اصلی «سنجهٔ زندگی معنوی کودکان» هم نامیده شده است. کلسی مور، کارلوس گومز گاریبلو، ساندرا بوساکی و ویکتوریا تالوار از دانشگاه مک‌گیل و دانشگاه براک کانادا آن را ساختند و گزارش آن در سال ۲۰۱۶ در مجلهٔ دسترسی آزاد Religions منتشر شد.

جمله‌ها از دل گفت‌وگو با کودکانی از دین‌ها و فرهنگ‌های گوناگون نوشته شدند. از ۶۴ جملهٔ اولیه، پس از اجرا روی ۳۶۸ کودک هفت تا یازده ساله و تحلیل عاملی، بیست‌وهفت جمله در سه عامل باقی ماند.

سه عامل به ترتیب قدرت «آرامش»، «حضور همه‌جایی» و «دوگانگی» نام گرفتند و پایایی آن‌ها ۰٫۹۶، ۰٫۹۱ و ۰٫۸۱ گزارش شد. در اجرای اصلی، پژوهشگر جمله‌ها را برای کودکان بلند می‌خواند و کودکان روی طیفی پنج‌درجه‌ای پاسخ می‌دادند. کودکان خانواده‌هایی که والدین آن‌ها را مذهبی‌تر یا معنوی‌تر توصیف کرده بودند، در هر سه عامل نمرهٔ بالاتری داشتند.

کودکان هم دنیای معنوی دارند: از خدا می‌پرسند، دعا می‌کنند، دربارهٔ مرگ و روح فکر می‌کنند و گاهی پرسش‌هایی می‌پرسند که بزرگ‌ترها را غافلگیر می‌کند. این پرسشنامه کمک می‌کند این دنیا را از زبان خود کودک بشناسید، بی‌آنکه داوری کنید.

نتیجه سه جنبه را جدا نشان می‌دهد: آیا کودک برای آرامش به خدا رو می‌کند، آیا خدا را همه‌جا حاضر می‌داند و آیا باور دارد انسان چیزی فراتر از بدن دارد.

هدف این پرسشنامه توصیف معنویت کودک از نگاه خود اوست، نه سنجیدن میزان دین‌داری یا درست و غلط بودن باورها. ۲۷ جملهٔ آن سه پرسش را پاسخ می‌دهند: کودک چقدر خدا را پناه و یاور خود می‌بیند، چقدر به حضور همه‌جایی خدا باور دارد و چقدر انسان را دارای روح یا جانی جدا از بدن می‌داند.

این تصویر به والدین، معلمان و مشاوران کمک می‌کند گفت‌وگویی آگاهانه و محترمانه با کودک داشته باشند.

پرسشنامه ۲۷ جمله دارد که در سه زیرمقیاس نمره‌گذاری می‌شوند. «آرامش و پناه در خدا» پانزده جمله دارد (جمله‌های ۱ تا ۱۵، دامنهٔ ۱۵ تا ۷۵). «حضور همه‌جایی خدا» هشت جمله دارد (جمله‌های ۱۶ تا ۲۳، دامنهٔ ۸ تا ۴۰). «دوگانگی بدن و روح» چهار جمله دارد (جمله‌های ۲۴ تا ۲۷، دامنهٔ ۴ تا ۲۰).

هر پاسخ از ۱ تا ۵ نمره می‌گیرد. شش جمله معکوس‌اند و نمرهٔ آن‌ها برعکس حساب می‌شود: جمله‌های ۲۰، ۲۱، ۲۲ و ۲۳ در حضور همه‌جایی، و جمله‌های ۲۵ و ۲۶ در دوگانگی. سازندگان نمرهٔ کل گزارش نکرده‌اند، پس نتیجه برای هر زیرمقیاس جدا ارائه می‌شود.

ترتیب جمله‌ها در این اجرا همان ترتیب جدول دوم مقاله است. برای هر زیرمقیاس سه باند گزارش در نظر گرفته شده و هر باند گزارشی جداگانه و مفصل دارد.

این ابزار برای کودکان هفت تا یازده ساله ساخته و آزموده شده است. برای کودکان کوچک‌تر که هنوز نمی‌خوانند، بزرگ‌تر جمله‌ها را می‌خواند. جمله‌ها عمداً عام نوشته شده‌اند تا برای کودکان با هر پیشینهٔ دینی، و همچنین کودکان خانواده‌های غیرمذهبی، قابل پاسخ باشند. استفاده برای نوجوانان و بزرگسالان توصیه نمی‌شود.

پاسخ‌دهنده خود کودک است، اما والدین گیرندهٔ اصلی گزارش‌اند. متن گزارش‌ها برای والدین، معلمان و مشاوران نوشته شده و لحن آن آرام و بی‌قضاوت است تا هیچ خانواده‌ای، با هر نگرشی، احساس داوری نکند.

۲۷ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

برای این ابزار هنجار جمعیتی منتشر نشده است. مرز باندها بر پایهٔ میانگین گروه‌ها در جدول سوم مقالهٔ سازندگان تعیین شده است. در آرامش، ۱۵ تا ۴۹ کم‌رنگ، ۵۰ تا ۶۰ میانه و ۶۱ تا ۷۵ پررنگ است. در حضور همه‌جایی، ۸ تا ۲۸ کم‌رنگ، ۲۹ تا ۳۳ میانه و ۳۴ تا ۴۰ پررنگ است. در دوگانگی، ۴ تا ۱۵ کم‌رنگ، ۱۶ و ۱۷ میانه و ۱۸ تا ۲۰ پررنگ است. باند کم‌رنگ نزدیک الگوی کودکان خانواده‌های کمتر مذهبی و باند پررنگ نزدیک الگوی کودکان خانواده‌های بسیار مذهبی است. هیچ باندی بهتر یا بدتر نیست.

این پرسشنامه را خود کودک پاسخ می‌دهد. بهتر است پدر، مادر یا مربی جمله‌ها را یکی‌یکی و آرام برای کودک بخواند و کودک پاسخش را انتخاب کند؛ کودکانی که روان می‌خوانند می‌توانند خودشان پاسخ دهند. برای هر جمله یکی از پنج گزینه را انتخاب کنید: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «نه موافقم نه مخالف»، «موافقم» یا «کاملاً موافقم».

پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد. به کودک بگویید هر نامی که خودش برای خدا به کار می‌برد، می‌تواند در ذهن داشته باشد. بزرگ‌ترها نباید پاسخ را پیشنهاد یا تصحیح کنند. پاسخ دادن حدود ده دقیقه طول می‌کشد.

حدود ده دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

ابزار در نخستین مرحلهٔ اعتباریابی است و سازندگان خودشان بر نیاز به پژوهش بیشتر تأکید کرده‌اند. نمونه فقط کانادایی بود و هنجار ایرانی وجود ندارد؛ ترجمهٔ فارسی هم برای همین صفحه انجام شده و جداگانه اعتباریابی نشده است. مرز باندها از میانگین گروه‌ها گرفته شده، نه از صدک‌ها. زیرمقیاس دوگانگی فقط چهار جمله دارد و یک پاسخ می‌تواند نمره را جابه‌جا کند. جمله‌های معکوس برای کودکان کوچک‌تر دشوارند. اگر پاسخ کودک به جمله‌های مثبت و معکوس هم‌خوان نیست، بهتر است آن جمله‌ها را دوباره با او مرور کنید. همچنین ممکن است کودک پاسخ‌هایی بدهد که فکر می‌کند بزرگ‌ترها می‌پسندند؛ فضای آرام و بی‌داوری این اثر را کم می‌کند.

این پرسشنامه ابزاری توصیفی برای آشنایی با دنیای معنوی کودک است و جایگزین ارزیابی روان‌شناختی یا راهنمایی دینی تخصصی نیست. نتیجه نباید برای داوری دربارهٔ ایمان کودک یا خانواده به کار رود. اگر کودک نشانه‌هایی مانند ترس شدید از مرگ یا گناه، غم طولانی یا اضطراب دارد، با روان‌شناس کودک مشورت کنید. خط مشاورهٔ بهزیستی ۱۴۸۰ و اورژانس ۱۱۵ در دسترس‌اند.

سازندگان پیشنهاد کرده‌اند این ابزار در آینده با زیرمقیاس فراشخصی پرسشنامهٔ بهزیستی معنوی فیشر و زیرمقیاس بهزیستی مذهبی مقیاس بهزیستی معنوی مقایسه شود. برای تصویر کامل‌تر، می‌توان آن را کنار ابزارهای سنجش اضطراب، خلق یا حمایت اجتماعی کودک به کار برد، به‌ویژه در موقعیت‌های سوگ یا بیماری. این ابزار برای غربالگری بالینی ساخته نشده است.

معنویت کودکان با سن، تجربه و فضای خانواده تغییر می‌کند. تکرار پرسشنامه پس از شش ماه تا یک سال می‌تواند تغییرات را نشان دهد. سازندگان پایایی بازآزمایی گزارش نکرده‌اند، پس تفاوت‌های کوچک، به‌ویژه در زیرمقیاس چهارجمله‌ای دوگانگی، را نباید تغییر واقعی دانست.

سازندگان برای احترام به سنت‌های گوناگون، نام خدا را به شکل خاصی نوشتند و از کودکان خواستند هر نامی را که خودشان به کار می‌برند در نظر بگیرند. در نسخهٔ فارسی واژهٔ «خدا» آمده است. در جامعهٔ ایرانی، معنویت با آیین‌هایی مانند دعا، نذر و یاد درگذشتگان پیوند دارد و نگرش خانواده‌ها هم بسیار متنوع است. نتیجه باید با احترام به باور هر خانواده تفسیر شود.

در برخی خانواده‌های ایرانی ممکن است گفت‌وگو دربارهٔ تردیدهای دینی کودک دشوار باشد. گزارش‌ها تلاش کرده‌اند به والدین کمک کنند پرسش‌های کودک را نشانهٔ رشد فکری ببینند، نه سرپیچی. همچنین متن گزارش‌ها از به کار بردن خدا به‌عنوان ابزار ترساندن کودک پرهیز می‌دهد، چون این شیوه رابطهٔ کودک با معنویت را آسیب‌پذیر می‌کند.