پرسشنامهٔ پیوند والدینی پارکر (PBI): فرم مادر و پدر

بعضی از ما وقتی به کودکی فکر می‌کنیم، صدای گرم مادر یا لبخند پدر را به یاد می‌آوریم؛ بعضی دیگر سکوت، فاصله یا قانون‌هایی را که نفس را تنگ می‌کرد. این خاطره‌ها فقط گذشته نیستند؛ در اینکه امروز چطور به خودمان و دیگران اعتماد می‌کنیم هم حضور دارند.

پرسشنامهٔ پیوند والدینی کمک می‌کند این تصویر را روشن‌تر ببینید: هر والد چقدر گرم و همدل بود و چقدر جا برای استقلال شما می‌گذاشت. هدف قضاوت دربارهٔ پدر و مادر نیست؛ فهمیدن تجربه‌ای است که شما را ساخته است.

نام اصلی این ابزار پرسشنامهٔ پیوند والدینی (Parental Bonding Instrument, PBI) است. گوردون پارکر، هیلاری تاپلینگ و لارنس براون آن را در سال ۱۹۷۹ در مجلهٔ بریتانیایی روان‌شناسی پزشکی (British Journal of Medical Psychology) منتشر کردند. پارکر بعدها در کتاب «حمایت افراطی والدین» و مروری بر یک دهه پژوهش، کاربردهای آن را گسترش داد. برگهٔ نمره‌گذاری و فرم‌ها را مؤسسهٔ بلک داگ در سیدنی منتشر کرده و ابزار حق نشر ندارد.

نسخهٔ فارسی را بهناز بهزادی و گوردون پارکر در سال ۲۰۱۵ در مجلهٔ پژوهش روان‌پزشکی (Psychiatry Research) روی سیصد و چهل دانش‌آموز دبیرستانی شیراز بررسی کردند. متن این آزمون از نسخهٔ انگلیسی منتشرشده ترجمه و ویرایش شده است.

هدف پرسشنامه سنجش دو بعد بنیادی والدگری از نگاه فرزند است، جداگانه برای مادر و پدر:

• مراقبت، ۱۲ جمله در هر فرم: گرمی، همدلی و نزدیکی در برابر سردی و بی‌اعتنایی.
• حمایت افراطی، ۱۳ جمله در هر فرم: کنترل، دخالت و جلوگیری از استقلال در برابر اعتماد و آزادی.

کنار هم گذاشتن این دو بعد نشان می‌دهد هر والد به کدام الگو نزدیک‌تر بوده است: گرم و معتمد، گرم و کنترل‌گر، سرد و کنترل‌گر، یا دور و کم‌دخالت.

پرسشنامه ۵۰ جمله دارد: جمله‌های ۱ تا ۲۵ فرم مادر و ۲۶ تا ۵۰ فرم پدر، با محتوا و ترتیب یکسان. هر جمله از ۰ تا ۳ نمره می‌گیرد. در هر فرم دوازده جمله معکوس نمره می‌گیرند: جمله‌های ۲، ۳، ۴، ۷، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۸، ۲۱، ۲۲، ۲۴ و ۲۵، و در فرم پدر همین شماره‌ها به‌علاوهٔ ۲۵.

مراقبت از جمع جمله‌های ۱، ۲، ۴، ۵، ۶، ۱۱، ۱۲، ۱۴، ۱۶، ۱۷، ۱۸ و ۲۴ ساخته می‌شود و دامنه‌اش ۰ تا ۳۶ است. حمایت افراطی از سیزده جملهٔ دیگر و دامنه‌اش ۰ تا ۳۹. نمرهٔ کل وجود ندارد. مرزهای منتشرشده: مادر، مراقبت ۲۷ و حمایت افراطی ۱۳٫۵؛ پدر، مراقبت ۲۴ و حمایت افراطی ۱۲٫۵.

فرم استاندارد برای افراد شانزده سال به بالاست که سال‌های تا شانزده‌سالگی را به یاد می‌آورند. پژوهش فارسی روی دانش‌آموزان سال‌های پایانی دبیرستان انجام شده و برای همین گروه سنی هم مناسب است. بزرگسالان در هر سنی می‌توانند آن را پر کنند.

برای نوجوانان کوچک‌تر از شانزده سال، که هنوز در میانهٔ همان دوره‌اند، یا کسانی که در بحران عاطفی شدید یا سوگ تازه به سر می‌برند، بهتر است پیش از پر کردن با یک متخصص مشورت شود.

در مشاوره و روان‌درمانی، این ابزار تصویر اولیه‌ای از تجربهٔ مراجع با هر والد می‌دهد و به درمانگر کمک می‌کند ببیند کدام الگو، مثلاً کنترل بی‌محبت یا محدودیت محبت‌آمیز، در پس دشواری‌های امروز او قرار دارد. در رویکردهای دلبستگی و طرحواره، چنین تصویری نقطهٔ شروع مفیدی است.

در مدرسه، مشاوران می‌توانند در کارگاه‌های خودشناسی از آن استفاده کنند، به شرط آنکه نتیجه‌ها محرمانه بماند. در خانواده، گفت‌وگو دربارهٔ نتیجه، اگر با احترام انجام شود، می‌تواند به فهم متقابل کمک کند.

هر بعد جداگانه و برای هر والد جدا خوانده می‌شود. در مراقبت، نمرهٔ بالاتر یعنی گرمی بیشتر؛ در حمایت افراطی، نمرهٔ بالاتر یعنی کنترل بیشتر. سازندگان چهار الگو را با ترکیب این دو تعریف کرده‌اند: والدگری بهینه با مراقبت بالا و کنترل پایین، محدودیت محبت‌آمیز با هر دو بالا، کنترل بی‌محبت با مراقبت پایین و کنترل بالا، و والدگری کم‌توجه با هر دو پایین.

مرزها هنجار جهانی‌اند و از نمونه‌های استرالیایی آمده‌اند. پژوهش فارسی مرز ایرانی گزارش نکرده است؛ پس نمرهٔ نزدیک به مرز را با احتیاط بخوانید.

پرسشنامه حافظهٔ شما را می‌سنجد، نه رفتار واقعی والدین را، و حافظه گزینشی است. پیگیری بیست‌ساله نشان داد پاسخ‌ها پایدارند، اما حال‌وهوای امروز می‌تواند کمی اثر بگذارد. مرزها از نمونهٔ غیرایرانی‌اند. پژوهش فارسی ساختاری چهارعاملی یافت، در حالی که این آزمون با دو بعد اصلی نمره‌گذاری می‌شود.

برخی جمله‌ها نفی دارند و ممکن است گیج‌کننده باشند؛ سازنده بعدها ابزار دیگری با جمله‌های مستقیم ساخت. این پرسشنامه تشخیص بالینی نمی‌دهد.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این پرسشنامه را با مقیاس‌های دلبستگی بزرگسالان، پرسشنامه‌های طرحوارهٔ یانگ یا مقیاس‌های افسردگی و اضطراب همراه کرد. ابزار جانشینی که خود پارکر و همکاران در سال ۱۹۹۷ ساختند، یعنی سنجهٔ سبک والدگری، بعد آزار را هم اضافه می‌کند.

در مشاورهٔ خانواده، مقایسهٔ پاسخ خواهر و برادرها دربارهٔ یک والد هم می‌تواند تفاوت تجربه‌ها را آشکار کند. ترکیب این نتیجه با گفت‌وگوی بالینی همیشه از هر ابزار تنها دقیق‌تر است.

چون پرسشنامه گذشته را می‌سنجد و پژوهش پیگیری پایداری آن را در طول سال‌ها نشان داده، تکرار مکرر لازم نیست. اگر در دورهٔ درمان هستید، تکرار پس از چند ماه می‌تواند نشان دهد نگاه شما به گذشته چقدر نرم‌تر یا روشن‌تر شده است. تکرار در فاصلهٔ چند هفته معمولاً اطلاعات تازه‌ای نمی‌دهد. اگر رویداد بزرگی مثل فوت یکی از والدین یا آشتی پس از سال‌ها قهر رخ داده، پر کردن دوباره می‌تواند نشان دهد این رویداد چطور یاد شما را تغییر داده است.

در خانواده‌های ایرانی، محبت اغلب با فداکاری و کار نشان داده می‌شود و کنترل، به‌ویژه برای دختران، گاهی بخشی از هنجار رایج است. این زمینه ممکن است پاسخ‌ها را تحت تأثیر قرار دهد؛ آن را در تفسیر در نظر بگیرید.

پاسخ‌ها بسیار شخصی‌اند. اگر نوجوان پرسشنامه را پر می‌کند، نتیجه بدون رضایت خودش به والدین نشان داده نشود. پیش از اجرا روشن کنید که پاسخ‌ها برای فهمیدن است، نه برای داوری یا تنبیه.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگوست و تشخیص روان‌شناختی یا پزشکی نیست. نتیجه‌اش جای ارزیابی روان‌شناس را نمی‌گیرد و نباید مبنای قضاوت دربارهٔ والدین یا تصمیم‌های مهم خانوادگی قرار گیرد.

اگر یادآوری گذشته احساس‌های شدید بیدار کرد، یا در خانه با آزار روبه‌رو هستید، از متخصص کمک بگیرید؛ اورژانس اجتماعی ۱۲۳ و صدای مشاور ۱۴۸۰ در دسترس‌اند. مرزهای گزارش جهانی‌اند و هنجار ایرانی نیستند.