شاخص فرزندپروری مقتدرانه (API)

شاخص فرزندپروری مقتدرانه پرسشنامه‌ای کوتاه است که به کودکان و نوجوانان فرصت می‌دهد خودشان بگویند رابطه‌شان با یکی از والدین چگونه است. این پرسشنامه دو چیز را جداگانه نشان می‌دهد: چقدر گرمی، شنیده شدن و حمایت حس می‌کنی، و چقدر قانون، انتظار و پیگیری در زندگی‌ات هست. نتیجه برای فکر کردن و گفت‌وگو در خانواده است، نه برای نمره دادن به پدر و مادر یا قضاوت دربارهٔ تو.

نام اصلی این ابزار Authoritative Parenting Index (API) است و نام فارسی آن «شاخص فرزندپروری مقتدرانه». کریستین جکسون، لیزا هنریکسن و ویویان فاشی آن را در سال ۱۹۹۸ در مجلهٔ Health Education & Behavior معرفی کردند. پایهٔ نظری آن، سبک‌های فرزندپروری دایانا بامریند و مدل دوبعدی مک‌کوبی و مارتین است که فرزندپروری را با دو بُعد پاسخ‌گویی و توقع توصیف می‌کند. سازندگان آن را برای پژوهش دربارهٔ سلامت و رفتارهای پرخطر کودکان و نوجوانان ساختند. متن فارسی این سایت ترجمهٔ ویرایش‌شده است و اعتباریابی منتشرشدهٔ فارسی برای آن پیدا نشد.

هدف این پرسشنامه این است که تصویر فرزند از سبک فرزندپروری یک والد را در دو بُعد جدا نشان دهد:
• پاسخ‌گویی (۹ جمله): گرمی، پذیرش، گوش دادن و تشویق؛ سه جملهٔ آن معکوس نمره می‌گیرند و نمره از ۹ تا ۳۶ است.
• توقع و نظارت (۷ جمله): قانون‌های خانه، دانستن اینکه کجایی و با چه کسانی هستی، و پیگیری خواب و تکلیف؛ نمره از ۷ تا ۲۸ است.
این دو بُعد با هم جمع نمی‌شوند. وقتی هر دو بالا باشند، سبک «مقتدرانه» نامیده می‌شود؛ یعنی قانون همراه با گرمی. هدف، شروع گفت‌وگوست، نه برچسب زدن.

پرسشنامه ۱۶ جمله دارد و هر جمله با چهار گزینه، از ۱ تا ۴، جواب داده می‌شود.

پاسخ‌گویی: جمله‌های ۱ تا ۹. جمله‌های ۱ («همیشه به من می‌گوید چه کار کنم»)، ۲ («بدون اینکه از من بپرسد قانون می‌گذارد») و ۴ («آن‌قدر مشغول است که با من حرف نمی‌زند») معکوس نمره می‌گیرند.

توقع و نظارت: جمله‌های ۱۰ تا ۱۶، بدون جملهٔ معکوس.

نمرهٔ کل محاسبه نمی‌شود. پر کردن آن حدود پنج دقیقه طول می‌کشد.

این فرم برای کودکان و نوجوانان ۹ تا ۱۶ ساله است که خودشان جواب می‌دهند. کودکان کوچک‌تر یا کسانی که در خواندن دشواری دارند، می‌توانند از یک بزرگسال بی‌طرف، مثلاً مشاور مدرسه، بخواهند جمله‌ها را برایشان بخواند، بدون اینکه در انتخاب جواب دخالت کند. بهتر است والدی که دربارهٔ او جواب داده می‌شود، هنگام پر کردن کنار فرزند نباشد تا جواب‌ها صادقانه‌تر باشند.

در خانه، نتیجه می‌تواند شروع یک گفت‌وگوی آرام دربارهٔ قانون‌ها و رابطه باشد، به شرطی که فرزند خودش بخواهد آن را نشان دهد. در مدرسه، مشاوران می‌توانند در کارهای گروهی و بی‌نام، تصویر کلی از تجربهٔ دانش‌آموزان به دست آورند. در مشاوره، این پرسشنامه کنار مصاحبه با فرزند و والدین، کمک می‌کند دیدگاه نوجوان جدی گرفته شود. استفاده از نتیجهٔ فردی برای تنبیه یا قضاوت دربارهٔ والدین مناسب نیست.

هر بُعد جداگانه در سه سطح گزارش می‌شود. سازندگان شاخص برش رسمی یا هنجار عرضه نکرده‌اند، پس سطح‌ها فقط تقسیم دامنهٔ پاسخ به سه بخش مساوی‌اند: پاسخ‌گویی ۹ تا ۱۷ کم، ۱۸ تا ۲۶ متوسط و ۲۷ تا ۳۶ زیاد؛ توقع ۷ تا ۱۳ کم، ۱۴ تا ۲۰ متوسط و ۲۱ تا ۲۸ زیاد. این سطح‌ها مقایسه با هم‌سالان نیستند. معنای اصلی از کنار هم گذاشتن دو بُعد به دست می‌آید؛ مثلاً توقع زیاد با گرمی زیاد، تصویری متفاوت از توقع زیاد با گرمی کم دارد.

این پرسشنامه فقط برداشت یک فرزند را دربارهٔ یک والد در یک زمان نشان می‌دهد. برداشت‌ها با حال‌وهوای روزهای اخیر، دعواهای تازه یا سن تغییر می‌کنند. شاخص کنترل روانی، مثل احساس گناه دادن یا قهر، را نمی‌سنجد و جمله‌ای دربارهٔ فضای مجازی ندارد. برش رسمی و هنجار ایرانی وجود ندارد و نسخهٔ فارسی اعتباریابی نشده است. پس نتیجه نباید برای قضاوت، تشخیص یا تصمیم‌های مهم به کار رود.

برای تصویر کامل‌تر، می‌شود این شاخص را کنار ابزارهای دیگر گذاشت: پرسشنامهٔ اقتدار والدین بوری (Parental Authority Questionnaire، PAQ) که سه سبک بامریند را از نگاه فرزند می‌سنجد؛ ابزار پیوند والدینی (Parental Bonding Instrument، PBI) که مراقبت و کنترل افراطی را می‌سنجد؛ پرسشنامهٔ پذیرش‌طرد والدین (PARQ) روهنر؛ و پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما (APQ) که نظارت و انضباط را از نگاه والد و فرزند می‌سنجد. گفت‌وگو با هر دو والد هم لازم است.

اگر خانواده تغییری را شروع کرده، مثلاً قانون‌های تازه یا گفت‌وگوهای منظم، پر کردن دوبارهٔ پرسشنامه پس از سه تا شش ماه می‌تواند نشان دهد برداشت فرزند چطور تغییر کرده. بهتر است هر بار دربارهٔ همان والد جواب داده شود و فاصلهٔ کوتاه‌تر از یک ماه معمولاً تغییر معناداری نشان نمی‌دهد، چون رابطه‌ها آهسته عوض می‌شوند. نتیجهٔ دو بار را کنار هم بگذار و به جهت تغییر نگاه کن، نه به یکی دو نمره بالا و پایین.

در خانواده‌های ایرانی، نظارت پررنگ اغلب نشانهٔ محبت دانسته می‌شود و پیگیری درس جای ویژه‌ای دارد؛ پس توقع زیاد لزوماً به معنای سردی نیست. قانون‌ها برای دختر و پسر یا برای فرزند بزرگ‌تر و کوچک‌تر گاهی متفاوت‌اند و خانوادهٔ گسترده هم ممکن است نقش داشته باشد. حریم خصوصی فرزند مهم است: جواب‌ها به او تعلق دارند، والدین نباید برای دیدنشان اصرار کنند و فرزند خودش تصمیم می‌گیرد نتیجه را با چه کسی در میان بگذارد.

این نتیجه جای ارزیابی مشاور یا روان‌شناس را نمی‌گیرد و برای قضاوت دربارهٔ پدر و مادر، تشخیص یا تصمیم‌های حقوقی به کار نمی‌رود. اگر در خانه احساس ناامنی می‌کنی، با تحقیر، تهدید یا تنبیه بدنی روبه‌رو هستی، یا غم و ناامیدی زیادی داری، با یک بزرگسال مورد اعتماد یا مشاور مدرسه حرف بزن یا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیر. در فوریت پزشکی، ۱۱۵ را بگیر.