پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما، نسخهٔ کودک (APQ)

خانه نخستین جایی است که کودک در آن یاد می‌گیرد کارهایش چه پیامدی دارد، چه کسی کنارش است و چه کسی از روزش خبر دارد. پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما، نسخهٔ کودک، همین تجربه‌های روزمره را از زبان خود کودک می‌پرسد: گفت‌وگو و بازی با مادر و پدر، شنیدن تشویق، اینکه والدین از رفت‌وآمدش خبر دارند یا نه، و اینکه وقتی اشتباه می‌کند چه پیش می‌آید.

نتیجه، تصویری از شیوه‌های فرزندپروری در خانه است، آن‌طور که کودک آن را می‌بیند. این تصویر برای والدین و مشاوران ارزشمند است، چون گاهی با آنچه بزرگ‌ترها تصور می‌کنند فرق دارد.

پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما (Alabama Parenting Questionnaire) را پل فریک در دانشگاه آلاباما ساخت و نخستین گزارش علمی آن را شلتون، فریک و وتن در سال ۱۹۹۶ در مجلهٔ روان‌شناسی بالینی کودک منتشر کردند. این ابزار دو فرم اصلی دارد: فرم والد و فرم کودک. نسخهٔ حاضر، فرم «گزارش کلی کودک» است که ۴۲ جملهٔ منتشرشده دارد و در جمله‌های درگیری، پرسش تکمیلی دربارهٔ پدر را هم می‌آورد.

پشتوانهٔ نظری پرسشنامه، نظریهٔ یادگیری اجتماعی است. اساو، ساساگاوا و فریک در سال ۲۰۰۶ ویژگی‌های روان‌سنجی فرم کودک را در نمونه‌ای از دانش‌آموزان ده تا چهارده ساله بررسی کردند و نشان دادند درگیری مادر و درگیری پدر بهتر است جدا سنجیده شوند.

هدف این پرسشنامه، توصیف رفتارهای مشخص فرزندپروری از نگاه کودک است، نه سنجش محبت یا قضاوت دربارهٔ والدین. شش نمره گزارش می‌شود:
• درگیری مادر: ۱۰ جمله
• درگیری پدر: ۹ جمله
• فرزندپروری مثبت: ۶ جمله
• نظارت ضعیف: ۱۰ جمله
• انضباط ناهماهنگ: ۶ جمله
• تنبیه بدنی: ۳ جمله
هفت جملهٔ دیگر دربارهٔ روش‌های انضباطی دیگر است و مثل نسخهٔ اصلی در هیچ نمره‌ای جمع نمی‌شود. نمرهٔ کل وجود ندارد، چون بخش‌ها معنای متفاوت و گاه متضاد دارند. هر بخش جداگانه گزارش می‌شود تا تصویر روشن بماند.

فرم سایت ۵۱ جمله دارد: ۴۲ جملهٔ منتشرشده به همان ترتیب اصل، به‌علاوهٔ ۹ پرسش تکمیلی دربارهٔ پدر. هر جمله از ۱ («هرگز») تا ۵ («همیشه») نمره می‌گیرد و هیچ جمله‌ای معکوس نیست. نمرهٔ هر بخش جمع ساده است: درگیری مادر از ۱۰ تا ۵۰، درگیری پدر از ۹ تا ۴۵، نظارت ضعیف از ۱۰ تا ۵۰، فرزندپروری مثبت و انضباط ناهماهنگ هر کدام از ۶ تا ۳۰، و تنبیه بدنی از ۳ تا ۱۵.

در سه بخش اول، نمرهٔ بالاتر یعنی تکرار بیشتر رفتارهای حمایتی. در نظارت ضعیف، انضباط ناهماهنگ و تنبیه بدنی، نمرهٔ بالاتر یعنی تکرار بیشتر رفتارهای نگران‌کننده. هر بخش سه سطح دارد که مرزهایشان بر پایهٔ میانگین گزینه‌ها چیده شده است.

این فرم برای کودکان و نوجوانان حدود ۹ تا ۱۴ ساله طراحی شده که خودشان می‌توانند جمله‌ها را بخوانند و بفهمند. پژوهش اصلی فرم کودک روی دانش‌آموزان ده تا چهارده ساله انجام شده است. برای کودکان کوچک‌تر بهتر است فرم والد استفاده شود. اگر کودک در بحران عاطفی است یا تازه تجربهٔ آسیب‌زایی داشته، بهتر است پرسشنامه همراه با متخصص پر شود.

در خانه، والدین می‌توانند نتیجه را بهانه‌ای برای گفت‌وگو با فرزندشان کنند و بپرسند کدام کار مشترک برایش مهم‌تر است. اگر والدین فرم والد را هم پر کنند، مقایسهٔ دو دیدگاه بسیار آموزنده است.

در مدرسه، مشاوران می‌توانند با رضایت خانواده از این ابزار برای فهم زمینهٔ خانوادگی مشکلات رفتاری یا تحصیلی استفاده کنند. در مراکز مشاوره، این پرسشنامه برای سنجش پیش و پس از برنامه‌های آموزش والدین کاربرد گسترده دارد.

هر بخش جداگانه خوانده می‌شود. درگیری مادر، درگیری پدر و فرزندپروری مثبت جنبه‌های حمایتی‌اند و نمرهٔ بالاتر در آن‌ها معمولاً نشانهٔ گرمی بیشتر است. نظارت ضعیف، انضباط ناهماهنگ و تنبیه بدنی جنبه‌های پرخطرند و نمرهٔ بالاتر در آن‌ها توجه بیشتری می‌خواهد.

سازندگان برش بالینی منتشر نکرده‌اند. سه سطح هر بخش بر پایهٔ گزینه‌ها چیده شده است: میانگین تا «تقریباً هرگز»، میان آن و «گاهی»، و بالاتر از «گاهی». پس نتیجه را مقایسه با دیگر کودکان ندانید. بهترین خوانش، نگاه هم‌زمان به چند بخش و به تک‌جمله‌هاست. در تنبیه بدنی، حتی نمرهٔ میانه ارزش پیگیری دارد.

این پرسشنامه دیدگاه کودک را می‌سنجد و ممکن است با دیدگاه والدین فرق داشته باشد. بخش انضباط ناهماهنگ در فرم کودک کمترین هماهنگی درونی را داشته و باید با احتیاط خوانده شود. هنجار ایرانی برای این فرم منتشر نشده است. فرم اینترنتی امکان رد شدن از پرسش‌های والد غایب را ندارد. جمله‌ها پیش از دوران گوشی هوشمند نوشته شده‌اند و فضای مجازی را نمی‌سنجند. نتیجه فقط یک برش زمانی است.

برای تصویر کامل‌تر می‌توان این پرسشنامه را کنار ابزارهای دیگر به کار برد: فرم والد همین پرسشنامه برای مقایسهٔ دو دیدگاه، پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات (SDQ) برای سنجش رفتار و هیجان کودک، و مقیاس کارکرد اجتماعی و سازگارانهٔ کودک و نوجوان (CASAFS) برای دیدن کارکرد کودک در مدرسه، دوستی و خانه. اگر نگرانی اصلی اضطراب است، مقیاس اضطراب کودکان اسپنس هم مکمل خوبی است.

برای دیدن اثر تغییرها، فاصلهٔ سه تا شش ماه مناسب است. اگر خانواده در دورهٔ آموزش والدین شرکت می‌کند، یک بار پیش از شروع و یک بار چند هفته پس از پایان دوره پر شود. تکرار در فاصله‌های کوتاه‌تر از یک ماه معمولاً تغییر معناداری نشان نمی‌دهد و فقط خستگی می‌آورد.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، نقش‌های مادر و پدر متفاوت تقسیم شده و تشویق بیشتر با کار نشان داده می‌شود تا با کلمه. مثال‌های اصلی مثل پیشاهنگی را با فعالیت‌های آشنا مثل کلاس ورزش، هنر یا قرآن جایگزین کنید.

پاسخ‌های کودک دربارهٔ خانواده‌اش حساس‌اند. نتیجه را بدون رضایت خود او با دیگران در میان نگذارید و هرگز آن را علیه کودک یا یکی از والدین به کار نبرید. اگر کودک از آزار خبر داد، ایمنی او بر هر ملاحظهٔ دیگری مقدم است.

این پرسشنامه ابزاری برای آگاهی و گفت‌وگوست و تشخیص روان‌شناختی، پزشکی یا قانونی نمی‌دهد. نتیجه جایگزین ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک نیست. سطح‌های گزارش بر پایهٔ گزینه‌های پاسخ چیده شده‌اند و هنجار رسمی ندارند. اگر کودک از آزار، خشونت یا خطر خبر می‌دهد، فوراً با متخصص یا اورژانس اجتماعی به شمارهٔ ۱۲۳ تماس بگیرید.