پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات، فرم معلم (SDQ)

جمله‌های فرم معلم با فرم والد یکسان‌اند و همین، مقایسهٔ دو گزارش را آسان می‌کند. گودمن در مقالهٔ نخست، پرسشنامه را روی ۴۰۳ کودک از درمانگاه‌های دندان‌پزشکی و روان‌پزشکی آزمود و نشان داد که با پرسشنامه‌های بلندتر هم‌خوانی بالایی دارد. در ۲۰۰۱، داده‌های بررسی ملی بریتانیا روی بیش از ده هزار کودک ۵ تا ۱۵ ساله ساختار پنج‌عاملی آن را تأیید کرد.

در ایران، شهریور و همکاران در ۲۰۰۹ فرم‌های والد و معلم را روی ۶۰۰ دانش‌آموز ۶ تا ۱۲ سالهٔ تهرانی بررسی کردند. این برگه از برش‌های رسمی فرم معلم که سازنده منتشر کرده استفاده می‌کند و هنجار ایرانی ادعا نمی‌کند. جمله‌های فارسی این نسخه ترجمه‌ای ویراسته و سنجیده با متن انگلیسی رسمی‌اند.

پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات یکی از پرکاربردترین ابزارهای غربالگری سلامت روان کودکان و نوجوانان در جهان است. رابرت گودمن، روان‌پزشک کودک بریتانیایی، آن را در ۱۹۹۷ معرفی کرد و فرم‌های جداگانه‌ای برای والد، معلم و خود نوجوان دارد. فرم معلم به مدرسه کمک می‌کند تصویری کوتاه و ساختاریافته از هیجان، رفتار، توجه، رابطه با هم‌سالان و رفتار یاری‌گرانهٔ دانش‌آموز به دست آورد.

ارزش ویژهٔ فرم معلم در این است که معلم کودک را در کنار ده‌ها هم‌سال می‌بیند و می‌تواند رفتار او را با محدودهٔ معمول هم‌سن‌وسالانش بسنجد. بسیاری از نشانه‌ها، مانند کم‌توجهی در کار کلاسی یا تنهایی در زنگ تفریح، بیش از همه در مدرسه نمایان می‌شوند. به همین دلیل، گزارش معلم مکمل مهمی برای گزارش خانواده است.

پرسشنامه ۲۵ جمله دارد که پنج مقیاس پنج‌جمله‌ای می‌سازند: نشانه‌های هیجانی، مشکلات رفتاری، بیش‌فعالی و کم‌توجهی، مشکلات رابطه با هم‌سالان و رفتار یاری‌گرانه. چهار مقیاس نخست دشواری‌ها را می‌سنجند و جمع آن‌ها «جمع دشواری‌ها» را می‌سازد. مقیاس پنجم یک توانمندی را می‌سنجد و در جمع حساب نمی‌شود. هدف، غربالگری است: یافتن کودکانی که شاید به توجه یا حمایت بیشتر نیاز داشته باشند، نه تشخیص.

هر جمله از ۰ تا ۲ امتیاز می‌گیرد: «درست نیست» ۰، «تا اندازه‌ای» ۱ و «کاملاً» ۲. پنج جمله، یعنی جمله‌های ۷، ۱۱، ۱۴، ۲۱ و ۲۵، معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. هر مقیاس از ۰ تا ۱۰ و جمع دشواری‌ها از ۰ تا ۴۰ است.

برش‌های سه‌سطحی فرم معلم چنین‌اند: هیجانی ۰ تا ۴، ۵ و ۶ تا ۱۰؛ رفتاری ۰ تا ۲، ۳ و ۴ تا ۱۰؛ بیش‌فعالی ۰ تا ۵، ۶ و ۷ تا ۱۰؛ هم‌سالان ۰ تا ۳، ۴ و ۵ تا ۱۰؛ جمع دشواری‌ها ۰ تا ۱۱، ۱۲ تا ۱۵ و ۱۶ تا ۴۰. سطح‌ها «نزدیک به میانگین»، «مرزی» و «بالا» نام دارند. در رفتار یاری‌گرانه جهت وارونه است: ۶ تا ۱۰ نزدیک به میانگین، ۵ مرزی و ۰ تا ۴ پایین. اگر دست‌کم سه جمله از یک مقیاس پاسخ داده شده باشد، آن مقیاس تخمین زده می‌شود؛ جمع دشواری‌ها تنها وقتی محاسبه می‌شود که هر چهار مقیاس نمره داشته باشند. برگهٔ تکمیلی اثر مشکل در این نسخه نمره‌گذاری نمی‌شود.

فرم معلم برای دانش‌آموزان ۴ تا ۱۷ ساله ساخته شده و پاسخ‌دهنده معلم، مربی یا آموزگاری است که کودک را به‌خوبی در محیط آموزشی می‌شناسد. معلمی که تنها چند هفته با کودک بوده، بهتر است فرم را پس از گذشت زمان بیشتری پر کند. این فرم برای خود کودک یا والد نیست؛ آن‌ها فرم‌های ویژهٔ خود را دارند.

بیست‌وپنج سؤال را به ترتیب می‌خوانید و دربارهٔ کسی که در عنوان آزمون آمده جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «درست نیست»، «تا اندازه‌ای درست است» و «کاملاً درست است». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

سطح «نزدیک به میانگین» یعنی نمره در محدوده‌ای است که حدود هشت‌دهم کودکان نمونهٔ بریتانیا در آن بودند. سطح «مرزی» حدود یک‌دهم و سطح «بالا» حدود یک‌دهم دیگر را در بر می‌گرفت. این برش‌ها مرز طبیعی میان سالم و بیمار نیستند؛ تقسیم‌بندی‌ای قراردادی بر پایهٔ توزیع نمره‌ها در جمعیت‌اند.

همیشه جمع دشواری‌ها را در کنار چهار مقیاس جداگانه بخوانید. دو کودک با جمع یکسان ممکن است دشواری‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند. سطح بالا یعنی احتمال دشواری درخور توجه بیشتر است، نه قطعیت آن؛ ارزیابی تخصصی برای فهم علت ضروری است.

این پرسشنامه را معلم یا مربی‌ای پر می‌کند که دانش‌آموز را دست‌کم چند ماه در کلاس دیده است. هر جمله را بخوانید و بر پایهٔ رفتار دانش‌آموز در شش ماه گذشته یا در سال تحصیلی جاری، یکی از سه گزینه را برگزینید: «درست نیست»، «تا اندازه‌ای درست است» یا «کاملاً درست است».

لطفاً به همهٔ جمله‌ها پاسخ دهید، حتی اگر کاملاً مطمئن نیستید یا جمله‌ای به نظرتان نامتعارف می‌آید. پاسخ را بر پایهٔ آنچه خودتان در مدرسه دیده‌اید بدهید، نه آنچه از دیگران شنیده‌اید. پر کردن فرم حدود هفت دقیقه زمان می‌برد.

برای این نسخه حدود هفت دقیقه زمان گذاشته شده است. راهنمای اول صفحه را هم در همین وقت حساب کنید.

این ابزار غربالگر است و تشخیص نمی‌دهد. معلم تنها بخشی از رفتار کودک را در محیط مدرسه می‌بیند و هم‌خوانی میان گزارش معلم، والد و خود کودک متوسط است. برش‌ها از نمونهٔ بریتانیا آمده‌اند و در پژوهش تهرانی، صدک ۹۰ جمع دشواری‌ها در فرم معلم ۱۹ بود، در برابر ۱۶ در بریتانیا؛ پس ممکن است کودکان ایرانی با این برش‌ها بیشتر در سطح‌های بالاتر قرار گیرند. همچنین پرسشنامه علت دشواری‌ها را نمی‌گوید و رخدادهای زندگی، دشواری‌های یادگیری یا بیماری جسمی را از هم جدا نمی‌کند. جمله‌های فارسی این نسخه ترجمهٔ رسمی ناشر نیستند.

این برگه ابزاری آموزشی و غربالگر است و جایگزین ارزیابی روان‌شناس، روان‌پزشک کودک یا متخصص سلامت روان نیست. اگر نگرانی جدی دربارهٔ امنیت یا سلامت کودک دارید، به‌ویژه اگر کودک از آسیب به خود سخن می‌گوید یا نشانه‌ای از آزار دیده می‌شود، بی‌درنگ با مشاور و مدیر مدرسه هماهنگ کنید و از مسیرهای رسمی حمایت بهره بگیرید.

بهترین تصویر از ترکیب فرم معلم با فرم والد و، برای نوجوانان ۱۱ ساله و بزرگ‌تر، فرم خودگزارشی به دست می‌آید. اگر نتیجه بالا بود، مشاور یا متخصص ممکن است ابزارهای تخصصی‌تری برای زمینه‌های ویژه، مانند توجه، نگرانی یا رفتار، به کار ببرد. ارزیابی مهارت‌های درسی هم گاه ریشهٔ دشواری‌ها را آشکار می‌کند. اگر گزارش‌ها با هم ناهمخوان بودند، این ناهمخوانی را خطا ندانید؛ اغلب نشان می‌دهد که رفتار کودک در محیط‌های گوناگون متفاوت است.

فرم را می‌توان برای پیگیری تغییرها دوباره پر کرد؛ برای نمونه، پس از دو تا سه ماه اجرای راهکارهای کلاسی، یا سالی یک بار برای کودکان بی‌نشانه. در بررسی‌های سازنده، پایایی بازآزمایی فرم معلم خوب گزارش شده است. تغییرهای کوچک یکی دو امتیازی معمولاً نوسان طبیعی‌اند.

رفتار کودکان در بستر فرهنگ، خانواده و مدرسه معنا پیدا می‌کند. برخی رفتارها، مانند آرامی یا احترام زیاد به بزرگسالان، در فرهنگ ما پسندیده‌اند و نباید به‌اشتباه دشواری شمرده شوند. نتیجهٔ پرسشنامه اطلاعاتی حساس دربارهٔ کودک است؛ آن را محرمانه نگه دارید، بدون رضایت خانواده با دیگران در میان نگذارید و هرگز برای برچسب زدن یا مقایسهٔ کودکان در برابر کلاس به کار نبرید.