سیاههٔ انصاف در ارزشیابی کلاسی (CAFI)

سیاههٔ انصاف در ارزشیابی کلاسی را امیر رسولی در رسالهٔ دکتری خود در دانشگاه کوئینز کانادا در سال ۲۰۲۱ ساخت و مقالهٔ آن در ۲۰۲۳ با همکاری دلوکا، چنگ و موسوی در نشریهٔ Assessment in Education منتشر شد. نسخهٔ نخست چهل جمله در پنج داستان داشت. پاسخ‌دهندگان ۲۱۷ دانشجوی سال اول بودند که دربارهٔ تجربه‌شان در دبیرستان داوری می‌کردند.

پس از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی، بیست‌ویک جمله در پنج عامل باقی ماند. داستان امتحان هیچ جمله‌ای در مدل نهایی نداشت و در این نسخه نیامده است. جمله‌ها از متن انگلیسی رساله ترجمه شده‌اند و نام معلمان داستان‌ها فارسی شده است. ترجمهٔ فارسی هنوز اعتباریابی نشده است.

رساله در دو مرحله انجام شد: نخست گفت‌وگو با دانش‌آموزان دربارهٔ تجربه‌هایشان از انصاف، سپس ساخت و آزمودن سیاهه. داستان‌ها از دل همین گفت‌وگوها و ادبیات پژوهشی بیرون آمدند تا به موقعیت‌های واقعی کلاس نزدیک باشند.

انصاف در ارزشیابی یکی از مهم‌ترین تجربه‌های دانش‌آموزان در مدرسه است. یک نمرهٔ ناعادلانه یا بازخوردی تحقیرآمیز ممکن است سال‌ها در یاد بماند و بر انگیزه و اعتماد به معلم اثر بگذارد. این سیاهه نشان می‌دهد شما کارهای گوناگون معلمان را در ارزشیابی چقدر منصفانه می‌دانید. نتیجه به شما کمک می‌کند معیارهای خود را دربارهٔ انصاف بشناسید و با معلم، مشاور یا خانواده دربارهٔ آن گفت‌وگو کنید.

این سیاهه داوری شما را دربارهٔ انصاف در پنج حوزه می‌سنجد. هر حوزه یک بخش جدا با نمرهٔ خود دارد. بخش‌ها بر پایهٔ اصل‌های عدالت توزیعی، رویه‌ای و میان‌فردی ساخته شده‌اند؛ اصل‌هایی مانند برابری، نیاز، شفافیت، به‌هنگامی، حق صدا، احترام، سرکوب سوگیری و توجیه تصمیم. هدف، شناخت معیارهای شما برای انصاف است، نه سنجش دانش یا توانایی. سیاهه ۲۱ جمله دارد.

سیاهه ۲۱ جمله در چهار داستان دارد و پنج بخش جدا می‌سازد. هر جمله از ۱ (کاملاً ناعادلانه) تا ۶ (کاملاً عادلانه) نمره می‌گیرد و پاسخ «مطمئن نیستم» کنار گذاشته می‌شود.

بخش ناانصافی در ارزشیابی کار گروهی: ۳ جمله، دامنهٔ ۳ تا ۱۸.
بخش انصاف در برخورد با تقلب: ۵ جمله، دامنهٔ ۵ تا ۳۰.
بخش انصاف در نمره‌دهی: ۶ جمله، دامنهٔ ۶ تا ۳۶.
بخش انصاف در بازخورد: ۳ جمله، دامنهٔ ۳ تا ۱۸.
بخش ناانصافی در بازخورد: ۴ جمله، دامنهٔ ۴ تا ۲۴.

نمرهٔ هر بخش جمع جمله‌های آن است. اگر یک جمله با «مطمئن نیستم» پاسخ داده شده باشد، نمره از میانگین بقیهٔ جمله‌ها به همان دامنه برگردانده می‌شود؛ اگر بیش از یک جمله بی‌پاسخ بماند، آن بخش نمره نمی‌گیرد. هر بخش سه سطح دارد: بیشتر ناعادلانه، دوسویه و بیشتر عادلانه. این سیاهه نمرهٔ کل ندارد، چون جهت بخش‌ها با هم فرق دارد و برخی همبستگی منفی دارند.

این سیاهه برای دانش‌آموزان دبیرستان و دانشجویان سال‌های نخست، تقریباً پانزده تا بیست‌ودو ساله، مناسب است. پاسخ‌دهندگان پژوهش اصلی دانشجویان سال اول بودند. پاسخ‌دهنده باید بتواند داستان‌های کوتاه را بخواند و دربارهٔ آن‌ها داوری کند. برای کودکان دبستانی ساخته نشده است. اگر خواندن داستان‌ها برایتان دشوار است، می‌توانید از کسی بخواهید آن‌ها را بلند بخواند، اما داوری را خودتان انجام دهید.

اول متن یا داستان کوتاه را تا پایان می‌خوانید، بعد دربارهٔ هر جمله داوری می‌کنید. ۲۱ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «کاملاً ناعادلانه» تا «کاملاً عادلانه» است. اگر واقعاً نتوانستید انتخاب کنید، «مطمئن نیستم» هم میان گزینه‌ها هست. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر بخش را جدا تفسیر کنید. در همهٔ بخش‌ها نمرهٔ بالاتر یعنی کارهای آن بخش را عادلانه‌تر دانسته‌اید، اما معنای آن به محتوای جمله‌ها بستگی دارد. در سه بخش انصاف در برخورد با تقلب، انصاف در نمره‌دهی و انصاف در بازخورد، جمله‌ها کارهای منصفانه را توصیف می‌کنند. در دو بخش ناانصافی در ارزشیابی کار گروهی و ناانصافی در بازخورد، جمله‌ها کارهای ناعادلانه را توصیف می‌کنند؛ پس نمرهٔ پایین در این دو بخش یعنی آن کارها را ناعادلانه دانسته‌اید، که دیدگاه غالب در پژوهش اصلی بود.

مرز سطح‌ها بر پایهٔ معنای طیف پاسخ گذاشته شده است: سطح پایین یعنی میانگین داوری در نیمهٔ ناعادلانه، سطح بالا یعنی میانگین در نیمهٔ عادلانه، و سطح میانی یعنی داوری دوسویه. هیچ هنجار منتشرشده‌ای برای این سیاهه وجود ندارد و نمرهٔ شما با گروه دیگری مقایسه نمی‌شود. مرور جمله‌به‌جمله، به‌ویژه در بخش‌های کوتاه، از خود نمره گویاتر است.

در این سیاهه چهار داستان کوتاه از کلاس درس می‌خوانید. هر داستان دربارهٔ یک معلم است که در کار گروهی، برخورد با تقلب، نمره‌دهی یا بازخورد تصمیم‌هایی گرفته است. ابتدا هر داستان را با دقت و تا پایان بخوانید، سپس برای هر کاری که از آن معلم آمده، بگویید به نظر شما چقدر عادلانه است.

برای هر جمله شش گزینه هست، از «کاملاً ناعادلانه» تا «کاملاً عادلانه». اگر واقعاً نمی‌توانید داوری کنید، گزینهٔ «مطمئن نیستم» را بزنید؛ این گزینه در نمره حساب نمی‌شود. به جمله‌های منفی، مانند «بازخورد بیشتری نداد» یا «محترمانه رفتار نکرد»، با دقت توجه کنید.

پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. داوری خودتان را بگویید، نه آنچه فکر می‌کنید دیگران می‌پسندند. پاسخ دادن حدود دوازده دقیقه طول می‌کشد.

برای این نسخه حدود دوازده دقیقه زمان گذاشته شده است. راهنمای اول صفحه را هم در همین وقت حساب کنید.

ترجمهٔ فارسی اعتباریابی نشده و هنجار ایرانی ندارد. برچسب گزینه‌های میانی در متن اصلی گزارش نشده و ویراستارانه انتخاب شده است. پژوهش اصلی روی دانشجویان کانادایی انجام شده و پایایی بازآزمایی گزارش نشده است. داستان‌ها فرضی‌اند و داوری دربارهٔ آن‌ها لزوماً با داوری دربارهٔ معلمان واقعی یکی نیست.

این سیاهه ابزاری پژوهشی و آموزشی است و نتیجهٔ آن تشخیص روان‌شناختی یا داوری دربارهٔ معلمی خاص نیست. اگر در مدرسه با بی‌عدالتی، تحقیر یا آزار روبه‌رو هستید، با مشاور مدرسه، خانواده یا مراجع پشتیبانی تماس بگیرید.

این سیاهه را می‌توان در کنار پرسش‌نامه‌های جو کلاس، احساس تعلق به مدرسه یا باور به عادلانه بودن جهان به کار برد. در رساله، باور شخصی به عادلانه بودن جهان با چند بخش این سیاهه پیوند داشت. کنار هم گذاشتن نتیجه‌ها می‌تواند نشان دهد که برداشت شما از انصاف در کلاس، با نگاه کلی‌تان به زندگی و رابطه‌تان با مدرسه چگونه هم‌خوان است. هر ترکیبی را با راهنمایی مشاور تفسیر کنید.

می‌توانید پس از چند ماه یا پس از تجربه‌ای تازه در مدرسه یا دانشگاه، سیاهه را دوباره پر کنید و ببینید داوری‌تان چه تغییری کرده است. پایداری نمره‌ها در زمان در پژوهش اصلی سنجیده نشده است. پس تغییر کوچک در نمره را بزرگ نکنید و به تغییر در جمله‌ها نگاه کنید.

داستان‌ها از بستر آموزشی کانادا آمده‌اند و برخی کارها، مانند جدول معیار، در مدرسه‌های ایران کمتر رایج‌اند. پاسخ‌های شما خصوصی است و تنها با رضایت خودتان با معلم یا مشاور در میان گذاشته می‌شود. نتیجه نباید برای شکایت از معلمی خاص به کار رود. اگر داستانی شما را به یاد تجربه‌ای ناخوشایند انداخت، می‌توانید پاسخ دادن را متوقف کنید و بعداً ادامه دهید یا با فردی مورد اعتماد صحبت کنید.