پرسشنامهٔ جوّ مدرسهٔ دلاور – فرم دانش‌آموز (DSCS-S)

پرسشنامهٔ جوّ مدرسهٔ دلاور – فرم دانش‌آموز (Delaware School Climate Survey–Student، DSCS-S) را جورج بیر و همکارانش در دانشگاه دلاور، با همکاری وزارت آموزش ایالت دلاور آمریکا، ساختند. نسخهٔ اولیه را بیر، گاسکینز، بلنک و چن در ۲۰۱۱ در مجلهٔ Journal of School Psychology روی ۱۱۷۸۰ دانش‌آموز از ۸۵ مدرسه اعتباریابی کردند. نسخهٔ کنونی با هفت بُعد در راهنمای فنی ۲۰۲۱ گزارش شده و متن کامل آن در پیوست راهنما آمده است. سازندگان تصریح کرده‌اند که مقیاس‌ها برای عموم رایگان‌اند. پایهٔ نظری ابزار، انضباط مقتدرانه است که حمایت و گرمی را با ساختار و انتظارات روشن ترکیب می‌کند.

هر مدرسه حال‌وهوایی دارد: در برخی، دانش‌آموزان احساس می‌کنند معلم‌ها به آنان اهمیت می‌دهند، بچه‌ها با هم مهربان‌اند و قوانین روشن و منصفانه‌اند؛ در برخی دیگر، فضا سرد، پرتنش یا ناامن است. پژوهشگران این حال‌وهوا را «جوّ مدرسه» می‌نامند.
این پرسشنامه از زبان خود دانش‌آموز می‌پرسد که مدرسه‌اش را چگونه می‌بیند. نتیجه به خانواده و مدرسه کمک می‌کند بدانند کدام جنبه‌های مدرسه برای او حمایتگر است و کدام جنبه‌ها نیاز به توجه دارد. پژوهش‌های جوّ مدرسه، که تاپا و همکاران مرور کرده‌اند، برداشت دانش‌آموزان از امنیت، رابطه‌ها و آموزش را با یادگیری، رفتار و سلامت روان آنان مرتبط دانسته‌اند.

این ابزار ۳۰ جمله دارد و هدفش سنجش برداشت دانش‌آموز از جوّ مدرسه است. جمله‌ها هفت بُعد را می‌پوشانند:
رابطهٔ معلم و دانش‌آموز (۵ جمله): احترام، اهمیت دادن، گوش دادن و دوست داشتن.
رابطهٔ دانش‌آموزان با هم (۵ جمله): دوستانه بودن، اهمیت دادن، احترام به تفاوت‌ها و کنار آمدن.
درگیری عمومی دانش‌آموزان (۶ جمله): تلاش، تحویل تکلیف، رعایت قوانین، شادی و علاقه به مدرسه.
روشن بودن انتظارات (۴ جمله) و انصاف قوانین (۴ جمله).
امنیت مدرسه (۳ جمله) و قلدری در کل مدرسه (۳ جملهٔ معکوس).

پرسشنامه ۳۰ جمله و چهار گزینه دارد: «کاملاً مخالفم» یک، «مخالفم» دو، «موافقم» سه و «کاملاً موافقم» چهار امتیاز. سه جملهٔ قلدری (۹، ۱۴ و ۲۶) در نمرهٔ کل معکوس می‌شوند؛ یعنی موافقت با وجود قلدری نمره را پایین می‌آورد. نمرهٔ کل جمع سی جمله و بین ۳۰ تا ۱۲۰ است؛ سازندگان معمولاً میانگین را گزارش می‌کنند که برابر نمرهٔ کل تقسیم بر سی است. این نسخه فقط نمرهٔ کل را گزارش می‌کند و بُعدها در متن گزارش توضیح داده می‌شوند. سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ‌اند: کمتر از ۲٫۵ نامطلوب، از ۲٫۵ تا کمتر از ۳٫۲۵ نسبتاً مطلوب، و ۳٫۲۵ یا بیشتر مطلوب. این مرزها هنجار نیستند. جملهٔ پایانی فرم اصلی، که صداقت پاسخ‌ها را می‌سنجد، در نمره حساب نمی‌شود و حذف شده است.

فرم دانش‌آموز برای پایه‌های سوم تا دوازدهم ساخته شده است. راهنمای فنی پایایی پایین‌تری در پایهٔ سوم گزارش کرده و برای آن، خواندن بلند جمله‌ها را توصیه می‌کند؛ از این رو این نسخه برای دانش‌آموزان نه تا هجده‌ساله پیشنهاد می‌شود. پاسخ‌دهنده خود دانش‌آموز است. فرم‌های موازی برای معلم‌ها و خانواده‌ها هم وجود دارد که در این نسخه نیامده‌اند. همهٔ جمله‌ها با زبانی ساده نوشته شده‌اند و در همهٔ پایه‌ها یکسان‌اند تا مقایسهٔ پایه‌ها ممکن باشد.

سی سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «موافقم» و «کاملاً موافقم». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کل تصویری کلی می‌دهد، اما ارزش اصلی در دیدن بُعدهاست. ابتدا ببینید کدام بُعدها پایین‌ترند. بُعدهای رابطه (معلم و هم‌کلاسی) به حمایت مربوط‌اند، بُعدهای انتظارات و قوانین به ساختار، و امنیت، قلدری و درگیری عمومی به پیامد این دو. جمله‌های قلدری را جداگانه هم ببینید، چون در راهنمای فنی با بقیهٔ بُعدها همبستگی ضعیف‌تری داشتند. اگر نتیجهٔ چند دانش‌آموز یک کلاس در دست است، الگوی گروهی معتبرتر از یک پاسخ است. در راهنمای فنی، دانش‌آموزان دبستان مدرسه را مثبت‌تر از دانش‌آموزان متوسطه ارزیابی کردند؛ پس نمرهٔ میانه در نوجوانی لزوماً نشانهٔ مشکل نیست.

این پرسشنامه را خود دانش‌آموز پر می‌کند. هر جمله با «در این مدرسه…» شروع می‌شود و دربارهٔ مدرسهٔ خود شما در سال تحصیلی جاری است. برای هر جمله بگویید چقدر با آن موافقید: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «موافقم» یا «کاملاً موافقم». گزینهٔ میانی وجود ندارد؛ اگر مطمئن نیستید، گزینه‌ای را برگزینید که به تجربهٔ شما نزدیک‌تر است. جمله‌ها دربارهٔ وضعیت کلی مدرسه‌اند، نه فقط تجربهٔ شخصی شما. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و پاسخ‌ها محرمانه‌اند. برای دانش‌آموزان کوچک‌تر یا کسانی که خواندن برایشان دشوار است، بزرگسالی می‌تواند جمله‌ها را بلند بخواند، بی‌آنکه پاسخی پیشنهاد کند. پر کردن پرسشنامه حدود ده تا پانزده دقیقه طول می‌کشد.

اگر با آرامش بخوانید، کار حول‌وحوش پانزده دقیقه طول می‌کشد. لازم نیست رکورد بزنید.

داده‌های اعتباریابی از مدارس دولتی ایالت دلاور آمریکا آمده‌اند و ممکن است همه‌جا تعمیم‌پذیر نباشند. هنجار ایرانی وجود ندارد؛ میانگین‌های نمونهٔ دلاور فقط برای مقایسهٔ تقریبی آمده‌اند و سطح‌ها از معنای گزینه‌ها تعیین شده‌اند. ترجمهٔ فارسی ویرایشی است و هم‌ارزی آن بررسی نشده. پرسشنامه برداشت فرد را می‌سنجد و ممکن است از تجربه‌های شخصی اخیر اثر بپذیرد. فهرست جمله‌های یکی از بُعدها در جدول پیوست راهنما یک خطای شماره‌گذاری دارد که بر پایهٔ فرم اصلی پرسشنامه اصلاح شده است.

این پرسشنامه ابزاری برای سنجش برداشت دانش‌آموز از جوّ مدرسه است و نتیجهٔ آن تشخیص روان‌شناختی یا داوری دربارهٔ دانش‌آموز، معلم یا مدرسه نیست. برای تصمیم‌های آموزشی یا درمانی، با متخصص مشورت کنید.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این نتیجه را کنار پرسشنامه‌های قلدری و قربانی شدن فردی، درگیری تحصیلی یا رضایت از مدرسه دید. مقایسه با نظر معلم‌ها و خانواده‌ها، که سازندگان فرم‌های موازی برایشان ساخته‌اند، دیدگاه‌ها را کامل‌تر می‌کند.
اگر نمره پایین است و نشانه‌های اضطراب، غم یا ترس از مدرسه دیده می‌شود، ارزیابی تخصصی توصیه می‌شود.

چون پرسش‌ها به سال تحصیلی جاری مربوط‌اند، تکرار سالانه یا پیش و پس از یک برنامهٔ مدرسه‌ای، تغییر را نشان می‌دهد. در دلاور، بسیاری از مدرسه‌ها پیمایش را هر سال اجرا می‌کنند. بهتر است پرسشنامه درست پس از یک رویداد ناخوشایند، مانند دعوا یا امتحان سخت، پر نشود.

در فرهنگ ما احترام به معلم ارزشی مهم است و ممکن است دانش‌آموزان از بیان نظر منفی دربارهٔ مدرسه بپرهیزند. توضیح محرمانه بودن پاسخ‌ها به صداقت کمک می‌کند. ما نسخهٔ فارسی اعتباریابی‌شده یا هنجار ایرانی این پرسشنامه را ندیده‌ایم. برخی جمله‌ها، مانند رفتار محترمانهٔ معلم‌ها با دانش‌آموزان از همهٔ نژادها، در متن اصلی آمده‌اند و در ترجمه با حفظ معنا آورده شده‌اند. نتیجهٔ فردی فقط با رضایت دانش‌آموز و خانواده با مدرسه در میان گذاشته شود.