مقیاس رابطهٔ معلم و دانش‌آموز پیانتا، فرم کوتاه (STRS-SF)

مقیاس رابطهٔ معلم و دانش‌آموز را رابرت پیانتا در دانشگاه ویرجینیا ساخت. فرم کوتاه آن در سال ۱۹۹۲ تهیه شد و راهنمای آن در سال ۲۰۰۱ منتشر شد. نسخهٔ کامل ۲۸ جمله و سه بُعد دارد؛ فرم کوتاه ۱۵ جمله دارد و دو بُعد نزدیکی و تعارض را می‌سنجد. این فرم در کشورهای مختلف، از جمله نروژ و پرتغال، بررسی و به کار رفته است. ترجمهٔ فارسی جمله‌ها از ماست و اعتباریابی ایرانی آن را نیافتیم.

جمله‌ها، گزینه‌ها و کلید نمره‌گذاری را از فرم رسمی و برگهٔ نمره‌گذاری منتشرشده در وبگاه دانشکدهٔ آموزش دانشگاه ویرجینیا برداشته‌ایم. نسخهٔ پرتغالی این فرم با پاسخ ۵۳۵ معلم بررسی شده است.

رابطهٔ معلم و دانش‌آموز یکی از پایه‌های تجربهٔ کودک در مدرسه است. کودکی که معلمش را بزرگسالی گرم و قابل‌اعتماد می‌بیند، راحت‌تر می‌پرسد، اشتباه می‌کند و دوباره تلاش می‌کند. در مقابل، کشمکش‌های پیاپی با معلم می‌تواند مدرسه را برای کودک به جای ناخوشایندی تبدیل کند. این پرسشنامه به معلم کمک می‌کند رابطهٔ خود را با یک دانش‌آموز از دو زاویه ببیند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند کیفیت این رابطه در سال‌های آغازین مدرسه با سازگاری کلاسی و پیامدهای تحصیلی کودک در سال‌های بعد همراه است. پس توجه به آن فقط موضوعی عاطفی نیست؛ بخشی از کار آموزشی است.

هدف این پرسشنامه سنجیدن برداشت معلم از رابطه‌اش با یک دانش‌آموز است. بُعد نزدیکی درجهٔ گرمی، اعتماد و ارتباط باز را نشان می‌دهد؛ این‌که کودک در ناراحتی سراغ معلم می‌آید و دربارهٔ خودش حرف می‌زند. بُعد تعارض درجهٔ کشمکش، عصبانیت، مقاومت و فرسودگی در رابطه را نشان می‌دهد. این دو بُعد جدا از هم‌اند. این ابزار اختلال یا مشکل رفتاری را تشخیص نمی‌دهد.

این پرسشنامه به معلم کمک می‌کند جنبه‌هایی از رابطه را ببیند که در شلوغی روزمرهٔ کلاس از چشم می‌افتند و برای بهبود آن قدم مشخصی بردارد.

پرسشنامه ۱۵ جمله دارد و هر جمله یک تا پنج امتیاز می‌گیرد. بُعد نزدیکی از جمله‌های ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۹ و ۱۵ ساخته شده و جمع آن از ۸ تا ۴۰ است؛ جملهٔ ۴ معکوس نمره‌گذاری می‌شود. بُعد تعارض از جمله‌های ۲، ۸، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳ و ۱۴ ساخته شده و جمع آن از ۷ تا ۳۵ است. نمرهٔ کلی گزارش نمی‌شود و هر بُعد جداگانه تفسیر می‌شود.

سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها و هنجار جهانی‌اند، چون هنجارهای راهنمای اصلی را ندیدیم و هنجار ایرانی هم نیافتیم. نزدیکی ۸ تا ۲۳ کم‌رنگ، ۲۴ تا ۳۱ متوسط و ۳۲ تا ۴۰ پررنگ است. تعارض ۷ تا ۱۳ کم، ۱۴ تا ۲۰ گاه‌به‌گاه و ۲۱ تا ۳۵ چشمگیر است. این مرزها برش بالینی نیستند.

پاسخ‌دهنده معلم، مربی پیش‌دبستانی یا مراقبی است که هر روز با کودک کار می‌کند. پرسشنامه برای رابطه با کودکان حدود سه تا دوازده‌ساله ساخته شده است. بهتر است معلم دست‌کم چند هفته کودک را شناخته باشد تا بتواند دربارهٔ جمله‌ها قضاوت کند.

این پرسشنامه برای معلم‌هایی مفید است که می‌خواهند دربارهٔ رابطه‌شان با دانش‌آموزی خاص فکر کنند.

پانزده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «اصلاً صدق نمی‌کند»، «نه چندان»، «تا حدی صدق می‌کند» و «کاملاً صدق می‌کند». اگر واقعاً نتوانستید انتخاب کنید، «بی‌طرفم، مطمئن نیستم» هم میان گزینه‌ها هست. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

دو بُعد را همیشه کنار هم بخوانید. نزدیکی بالا با تعارض کم، رابطه‌ای حمایتگر و آرام است. نزدیکی کم با تعارض کم، رابطه‌ای آرام اما دور است. نزدیکی بالا با تعارض گاه‌به‌گاه یا زیاد، رابطه‌ای گرم اما پرچالش است. نزدیکی کم با تعارض زیاد، بیشترین نیاز را به توجه و حمایت دارد. به جمله‌هایی که امتیاز بسیار بالا یا پایین گرفته‌اند هم جداگانه نگاه کنید.

یادتان باشد که این نمره‌ها تصویری از یک دورهٔ مشخص‌اند و با تغییر تعامل‌ها تغییر می‌کنند. هر سطح، در صفحهٔ نتیجه، توضیح، مثال فرضی و پیشنهادهای عملی جداگانه دارد.

این پرسشنامه را معلم دربارهٔ یک دانش‌آموز مشخص پر می‌کند. هر جمله را بخوانید و بگویید امروز چقدر دربارهٔ رابطهٔ شما با این دانش‌آموز صدق می‌کند: اصلاً صدق نمی‌کند، نه چندان، بی‌طرفم یا مطمئن نیستم، تا حدی صدق می‌کند، یا کاملاً صدق می‌کند.

به رفتار و احساس چند هفتهٔ اخیر فکر کنید، نه یک روز خاص. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. اگر دربارهٔ چند دانش‌آموز پرسشنامه پر می‌کنید، برای هر کدام جداگانه و با فاصله پاسخ دهید.

اگر بلند نشوید، حدود پنج دقیقه تمام می‌شود. عجله در این مدت کوتاه بیشتر از خود سؤال‌ها به نتیجه آسیب می‌زند.

این پرسشنامه فقط برداشت معلم را می‌سنجد و ممکن است با دیدگاه کودک یکی نباشد. خستگی یا فشار کاری معلم می‌تواند روی پاسخ‌ها اثر بگذارد. ترجمهٔ فارسی از ماست و اعتباریابی و هنجار ایرانی ندارد. جملهٔ ۴، دربارهٔ تماس بدنی، در کلاس‌هایی که چنین تماسی معمول نیست، ممکن است بیشتر هنجار کلاس را بازتاب دهد. فرم کوتاه بُعد وابستگی نسخهٔ کامل را ندارد.

مرز سطح‌ها از معنای گزینه‌ها گرفته شده و هنجاری پشت آن نیست.

این پرسشنامه ابزار تشخیصی نیست و جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها و هنجار جهانی‌اند و برش بالینی نیستند. اگر نگران امنیت یا حال کودک هستید، با مشاور مدرسه یا اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید.

صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) هم برای راهنمایی تلفنی در دسترس است و در خطر فوری با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این نتیجه را کنار پرسشنامه‌های رفتاری که معلم یا والد پر می‌کند و ابزارهای سنجش رابطهٔ والد و کودک گذاشت. گفت‌وگو با خود دانش‌آموز هم دیدگاه او را به تصویر اضافه می‌کند.

اگر کشمکش‌ها با چند بزرگسال دیده می‌شوند، ابزارهای رفتاری معتبر و ارزیابی متخصص کمک می‌کند تصویر روشن‌تری از نیازهای کودک به دست آید.

پر کردن دوبارهٔ پرسشنامه پس از دو تا سه ماه، یا در آغاز و پایان سال تحصیلی، برای دیدن تغییر رابطه مناسب است. اگر برنامه‌ای برای بهبود رابطه اجرا کرده‌اید، چند هفته پس از پایان آن دوباره پاسخ دهید.

در هر بار پاسخ، به همان چند هفتهٔ اخیر فکر کنید تا مقایسه منصفانه باشد.

در مدرسه‌های ایران احترام به معلم ارزش بالایی دارد و بسیاری از کودکان یاد می‌گیرند در برابر بزرگسالان کم‌حرف باشند. پس کم بودن ارتباط باز همیشه نشانهٔ رابطهٔ سرد نیست. کلاس‌های پرجمعیت هم فرصت رابطهٔ فردی را کم می‌کنند. تذکر خصوصی به‌جای تذکر جلوی جمع با فرهنگ آبرو هماهنگ‌تر است.

در بعضی خانواده‌ها هم ابراز محبت به معلم با کلام یا هدیه‌های کوچک است و کمتر با گفت‌وگوی شخصی؛ این تفاوت‌ها را در خواندن نتیجه در نظر بگیرید.