مقیاس رضایت از زندگی دانش‌آموزان (SLSS)

مقیاس رضایت از زندگی دانش‌آموزان، با نام کوتاه SLSS، را اسکات هیوبنر، روان‌شناس مدرسه در آمریکا، ساخت و نخستین گزارش آن را در سال ۱۹۹۱ در مجلهٔ «روان‌شناسی مدرسه بین‌المللی» منتشر کرد. او جمله‌ها را بی‌حوزه نوشت، یعنی بدون اشاره به خانواده یا مدرسه، تا خود کودک با معیارهای خودش زندگی‌اش را ارزیابی کند. این مقیاس از رایج‌ترین ابزارهای سنجش رضایت کودکان و نوجوانان در جهان است. برای نسخهٔ هفت‌جمله‌ای آن، اعتباریابی ایرانی با هنجار پیدا نشد و نتیجه‌ها با هنجار جهانی گزارش می‌شوند.

فرم هفت‌جمله‌ای امروز، پس از حذف سه جمله از نسخهٔ ده‌جمله‌ای اولیه به دست آمده است.

گاهی وقتی از کسی می‌پرسیم «حالت چطور است؟» جواب می‌دهد «خوبم»، اما اگر بپرسیم «از زندگی‌ات راضی هستی؟» کمی مکث می‌کند. رضایت از زندگی با حال امروز فرق دارد؛ نگاهی است به کل زندگی و مقایسهٔ آن با آنچه فکر می‌کنیم باید باشد. برای کودکان و نوجوانان، این نگاه کلی از خانواده، دوستان، مدرسه و احساس امنیت اثر می‌پذیرد. این پرسشنامه کمک می‌کند این نگاه کلی را با چند جملهٔ ساده ببینید و دربارهٔ آن حرف بزنید؛ گاهی همین گفت‌وگو نخستین قدم برای بهتر شدن حال است.

هدف این پرسشنامه سنجش رضایت کلی کودک یا نوجوان از زندگی است:
• داوری کلی دربارهٔ اینکه زندگی چقدر خوب پیش می‌رود
• نزدیکی زندگی به آنچه به نظر خود او باید باشد
• میزان آرزوی تغییر یا داشتن زندگی دیگر
این پرسشنامه افسردگی، اضطراب یا هیچ اختلال دیگری را تشخیص نمی‌دهد و رضایت از حوزه‌های جداگانه، مثل خانواده یا مدرسه، را هم جدا نمی‌سنجد. آنچه می‌سنجد، تصویر کلی خود پاسخ‌دهنده از زندگی‌اش است.

نمرهٔ بالاتر یعنی پاسخ‌دهنده زندگی‌اش را، روی هم رفته، رضایت‌بخش‌تر می‌بیند.

پرسشنامه ۷ جمله و یک نمرهٔ کلی دارد. هر جمله از یک امتیاز («کاملاً مخالفم») تا شش امتیاز («کاملاً موافقم») نمره می‌گیرد. دو جمله وارونه حساب می‌شوند: «دلم می‌خواهد خیلی چیزها را در زندگی‌ام تغییر بدهم» و «کاش زندگی‌ام جور دیگری بود». در این دو جمله، موافقت امتیاز کمتری می‌گیرد. جمع هفت جمله بین ۷ تا ۴۲ است و نمرهٔ بالاتر یعنی رضایت بیشتر. پژوهشگران اغلب میانگین را گزارش می‌کنند که همان جمع تقسیم بر هفت است. سه سطح گزارش، یعنی ۷ تا ۲۴، ۲۵ تا ۳۱ و ۳۲ تا ۴۲، بر پایهٔ معنای گزینه‌ها چیده شده‌اند.

پاسخ دادن به همهٔ هفت جمله لازم است.

این پرسشنامه برای کودکان و نوجوانان ۸ تا ۱۸ ساله است که خودشان به آن پاسخ می‌دهند. برای کودکان کوچک‌تر یا کسانی که در خواندن مشکل دارند، بزرگسالی می‌تواند جمله‌ها را بلند بخواند، بی‌آنکه در انتخاب پاسخ دخالت کند. پاسخ دادن در فضایی آرام و خصوصی، صداقت را بیشتر می‌کند.

هفت سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ چیده شده‌اند. میانگین کمتر از سه و نیم یعنی پاسخ‌ها بیشتر به سمت مخالفت با جمله‌های رضایت بوده است. میانگین بین سه و نیم و چهار و نیم یعنی پاسخ معمول نزدیک «کمی موافقم» است. میانگین بیشتر از چهار و نیم یعنی موافقت زیاد یا کامل با رضایت از زندگی. سازنده برش رسمی تعیین نکرده و هنجار ایرانی هم منتشر نشده است؛ پس این سطح‌ها مقایسه با دانش‌آموزان دیگر نیستند. در یک نمونهٔ آمریکایی میانگین ۴٫۲۱ و در نمونهٔ آلمانی ۴٫۶۷ گزارش شده است.

اگر میانگین زیر چهار است، گفت‌وگوی کوتاهی با کودک یا نوجوان دربارهٔ حال و هوای این روزهایش ارزشمند است، حتی اگر در سطح میانه باشد.

در این پرسشنامه هفت جملهٔ کوتاه دربارهٔ زندگی‌تان می‌خوانید. پیش از پاسخ دادن، به چند هفتهٔ گذشته فکر کنید؛ به اینکه روزها و شب‌هایتان را چطور گذرانده‌اید و زندگی‌تان در بیشتر این مدت چطور بوده است. بعد برای هر جمله یکی از شش گزینه را انتخاب کنید: «کاملاً مخالفم»، «تا حد زیادی مخالفم»، «کمی مخالفم»، «کمی موافقم»، «تا حد زیادی موافقم» یا «کاملاً موافقم».

این امتحان نیست و پاسخ درست یا غلط ندارد. مهم این است که بگویید واقعاً چه فکر می‌کنید، نه آنچه فکر می‌کنید باید بگویید. پر کردن پرسشنامه حدود سه دقیقه وقت می‌گیرد.

کوتاه است. حدود سه دقیقه، اگر بدون وقفه جواب بدهید. همان چند دقیقه را یک‌جا بگذارید کنار.

این پرسشنامه خودگزارشی است و به صداقت و درک پاسخ‌دهنده بستگی دارد. کودکان خردسال گاهی تمایل دارند به همهٔ جمله‌های مثبت پاسخ بالا بدهند. نمره فقط تصویر چند هفتهٔ اخیر است و با تغییر شرایط عوض می‌شود. ترجمهٔ فارسی جمله‌ها، ترجمهٔ این سایت از متن انگلیسی اصلی است و هنوز در ایران اعتباریابی نشده است.

این مقیاس نمی‌گوید نارضایتی از کدام حوزهٔ زندگی می‌آید؛ برای آن به گفت‌وگو یا نسخهٔ چندبعدی نیاز است.

این پرسشنامه ابزاری برای آگاهی و گفت‌وگوست و جای ارزیابی روان‌شناس یا مشاور را نمی‌گیرد. سطح‌ها برش بالینی نیستند و هنجار ایرانی ندارند. اگر کودک یا نوجوان نشانه‌هایی مثل غم طولانی، ناامیدی یا فکر آسیب به خود دارد، بی‌درنگ با متخصص سلامت روان یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.

نتیجه را محرمانه نگه دارید.

برای تصویر کامل‌تر، این مقیاس را می‌توان کنار پرسشنامه‌های علائم، مثل پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات، به کار برد. اگر می‌خواهید بدانید رضایت در کدام حوزه کمتر است، نسخهٔ چندبعدی هیوبنر رضایت را در خانواده، دوستان، مدرسه، محیط زندگی و خود جداگانه می‌سنجد.

گفت‌وگوی باز با خود کودک یا نوجوان، مکمل همهٔ این ابزارهاست.

فاصلهٔ مناسب برای تکرار، دست‌کم یک تا دو ماه است. همبستگی بازآزمایی در یک تا دو هفته حدود ۰٫۷۶ و در یک سال حدود ۰٫۵ گزارش شده؛ یعنی رضایت نسبتاً پایدار است اما با زمان تغییر می‌کند.

تکرار زودتر از چند هفته معمولاً تغییر واقعی را نشان نمی‌دهد. پس از یک رویداد مهم زندگی، مثل جابه‌جایی یا سوگ، یا پس از پایان یک برنامهٔ حمایتی، تکرار پرسشنامه می‌تواند تغییر را نشان دهد.

در فرهنگ ما گاهی گله کردن از زندگی ناسپاسی دانسته می‌شود و کودکان یاد می‌گیرند همیشه بگویند «خوبم». پیش از اجرا یادآوری کنید که پاسخ صادقانه ناسپاسی نیست. فشار تحصیلی، به‌ویژه در سال‌های نزدیک کنکور، و مقایسه با دیگران در شبکه‌های اجتماعی هم می‌توانند بر پاسخ‌ها اثر بگذارند.

در خانواده‌های ما، پیوندهای خانوادگی و دوستی‌های عمیق از منابع مهم رضایت‌اند و در خواندن نتیجه ارزش توجه دارند.