خودکارآمدی تحصیلی: خرده‌مقیاس تحصیلی پرسشنامهٔ خودکارآمدی کودکان و نوجوانان موریس (SEQ-C)

این آزمون خرده‌مقیاس تحصیلی پرسشنامهٔ خودکارآمدی کودکان و نوجوانان است که پیتر موریس، روان‌شناس هلندی، در ۲۰۰۱ منتشر کرد. پرسشنامهٔ کامل ۲۴ پرسش و سه بخش دارد: اجتماعی، تحصیلی و هیجانی. موریس بخشی از پرسش‌ها را از کار بندورا و همکاران در ۱۹۹۹ گرفت.
نسخهٔ فارسی را کارینه طهماسیان در دانشگاه شهید بهشتی ترجمه و روی ۹۳۳ دانش‌آموز متوسطهٔ تهران هنجاریابی کرد. پژوهش حبیبی، طهماسیان و فرر-وردر در ۲۰۱۴ با ۹۴۶ نوجوان ایرانی هم ساختار سه‌بخشی آن را تأیید کرد.
پرسش‌ها به زبان ساده و برای نوجوانان نوشته شده‌اند و همه با «چقدر خوب می‌توانید» یا «چقدر موفق می‌شوید» شروع می‌شوند. این شکل نوشتن عمدی است: خودکارآمدی دربارهٔ «می‌توانم» است، نه دربارهٔ «هستم».

دو دانش‌آموز با نمره‌های تقریباً یکسان ممکن است جلوی یک فصل سخت، دو حس کاملاً متفاوت داشته باشند. یکی می‌گوید «سخت است، ولی از پسش برمی‌آیم» و دیگری می‌گوید «من این درس را نمی‌فهمم». پژوهش‌ها نشان می‌دهند همین تفاوت باور، بر اینکه چقدر تلاش کنند و چقدر دوام بیاورند اثر می‌گذارد.
این آزمون همین باور را می‌سنجد: خودکارآمدی تحصیلی، یعنی اطمینان به اینکه می‌توانید کارهای لازم برای موفقیت در درس را انجام دهید.
آلبرت بندورا، روان‌شناس دانشگاه استنفورد، نشان داد باور به توانستن از چهار منبع تغذیه می‌شود: تجربهٔ موفقیت خود فرد، دیدن موفقیت کسانی شبیه خود، تشویق قابل‌باور دیگران و تفسیر حالت‌های بدنی. خبر خوب این است که هر چهار منبع را می‌توان در خانه و مدرسه تقویت کرد.

هدف این آزمون شناختن باور شما به توانستن در کارهای درسی است: مدیریت خود هنگام درس، تسلط بر مطالب و رابطه با معلم و خانواده در مسیر درس. نتیجه کمک می‌کند ببینید کجا احساس توانستن دارید و کجا نه، تا تلاش و حمایت را به همان‌جا ببرید.
این آزمون هوش، استعداد یا نمرهٔ مدرسه را نمی‌سنجد و ابزار تشخیص هم نیست.

آزمون ۸ پرسش دارد که همه به یک بخش تعلق دارند. این هشت پرسش، پرسش‌های ۱، ۴، ۷، ۱۰، ۱۳، ۱۶، ۱۹ و ۲۲ پرسشنامهٔ اصلی موریس‌اند. هیچ پرسشی معکوس نمره‌گذاری نمی‌شود. نمرهٔ هر پرسش از ۱ تا ۵ است و نمرهٔ کل جمع هشت پاسخ است، بین ۸ تا ۴۰.
تفسیر بر پایهٔ هنجار ایرانی طهماسیان است که در آن میانگین ۳۱٫۶۴ و انحراف معیار ۴٫۴۵ بود. سه سطح چنین تعریف شده‌اند: پایین (۸ تا ۲۷، بیش از یک انحراف معیار زیر میانگین)، متوسط (۲۸ تا ۳۵) و بالا (۳۶ تا ۴۰، یک انحراف معیار یا بیشتر بالاتر از میانگین).

این آزمون برای نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله و به‌ویژه دانش‌آموزان دورهٔ متوسطه مناسب است. هنجار ایرانی آن از دانش‌آموزان متوسطهٔ مدارس دولتی تهران گرفته شده است. پرسشنامهٔ اصلی برای کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان ساخته شده، اما برای سنین پایین‌تر از ۱۳ سال، هنجار ایرانی مناسبی وجود ندارد و تفسیر باید با احتیاط باشد.

هشت سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «اصلاً» تا «خیلی خوب» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کل را با سه سطح مقایسه کنید و بعد به تک‌تک پرسش‌ها نگاه کنید. پرسش‌هایی که پایین‌تر زده‌اید، نشان می‌دهند کجا باورتان کمتر است. یک خوانش کمکی، پرسش‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کند: مدیریت خود (پرسش‌های ۲، ۴ و ۵)، تسلط بر درس (۳، ۶ و ۸) و رابطه با معلم و خانواده (۱ و ۷). این دسته‌بندی رسمی نیست.
چون خطای اندازه‌گیری حدود دو نمره است، نمره‌های نزدیک مرزها را با احتیاط بخوانید.

در این آزمون ۸ پرسش دربارهٔ کارهای درسی آمده است. هر پرسش می‌پرسد چقدر خوب می‌توانید کاری را انجام دهید یا چقدر در آن موفق می‌شوید. برای هر پرسش یکی از پنج گزینه را انتخاب کنید: ۱ یعنی «اصلاً» و ۵ یعنی «خیلی خوب»؛ ۲، ۳ و ۴ درجه‌های میان این دو هستند. به وضعیت همین سال تحصیلی فکر کنید، نه به آنچه دوست دارید باشد. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. پر کردن فرم حدود سه دقیقه طول می‌کشد.

حدود سه دقیقه وقت می‌خواهد. ارزشش به این است که وسطش سراغ کار دیگری نروید.

این آزمون خودگزارشی است و به صداقت پاسخ‌دهنده بستگی دارد. فقط یکی از سه بخش پرسشنامهٔ موریس را دارد و دربارهٔ خودکارآمدی اجتماعی یا هیجانی چیزی نمی‌گوید. هنجار ایرانی از دانش‌آموزان مدارس دولتی تهران در سال تحصیلی ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۴ است و ممکن است برای شهرهای دیگر یا امروز کاملاً دقیق نباشد. آلفای بخش تحصیلی در آن نمونه ۰٫۷۴ بود که برای پژوهش گروهی خوب ولی برای تصمیم فردی محدود است. میانگین نمونه نزدیک سقف آزمون بود، پس آزمون میان نمره‌های بالا تمایز کمی می‌گذارد.
همچنین خودکارآمدی با عملکرد واقعی یکی نیست؛ برای تصمیم دربارهٔ کمک درسی، نمره‌ها و نظر معلم را هم در نظر بگیرید.

این آزمون ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگو در خانه و مدرسه است و تشخیص روان‌شناختی نمی‌دهد. نتیجه نباید مبنای تصمیم‌های مهم تحصیلی یا انضباطی باشد. اگر نوجوانی همراه با باور پایین درسی، غم طولانی، کناره‌گیری یا فکر آسیب به خود دارد، باید با مشاور مدرسه یا متخصص سلامت روان صحبت کند؛ در بحران، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ شبانه‌روز در دسترس است.

برای تصویر کامل‌تر، این آزمون را می‌توان با دو بخش دیگر پرسشنامهٔ موریس، یعنی خودکارآمدی اجتماعی و هیجانی، یا با ابزارهای اضطراب امتحان، انگیزهٔ تحصیلی و افسردگی نوجوانان همراه کرد. کنار هم دیدن این‌ها کمک می‌کند ببینید باور پایین درسی بخشی از یک مشکل بزرگ‌تر است یا محدود به درس.
اگر نتیجهٔ این آزمون پایین است و نوجوان نشانه‌های غم یا اضطراب هم دارد، بهتر است ارزیابی کامل‌تری با مشاور مدرسه انجام شود.

خودکارآمدی با تجربه تغییر می‌کند. تکرار آزمون پس از چند هفته تا یک ترم، یا پس از یک برنامهٔ کمک درسی، معنادار است. در پژوهش طهماسیان، پایایی بازآزمایی دوهفته‌ای بالا بود، پس تکرار در فاصلهٔ خیلی کوتاه معمولاً همان نتیجه را می‌دهد.
برای دیدن تغییر واقعی، بهتر است آزمون در شرایط مشابه تکرار شود؛ مثلاً هر دو بار در روزی عادی، نه در هفتهٔ امتحان‌ها. حال‌وهوای روزهای امتحان می‌تواند پاسخ‌ها را موقتاً پایین‌تر بیاورد.

در ایران، فشار امتحان‌های نهایی و کنکور و مقایسهٔ نمره‌ها در خانواده رایج است. این زمینه ممکن است باعث شود نوجوانان پرسش «راضی کردن پدر و مادر» را با حساسیت بیشتری جواب دهند. اگر آزمون در مدرسه اجرا می‌شود، بهتر است پاسخ‌ها محرمانه بمانند و برای مقایسه یا رتبه‌بندی دانش‌آموزان به کار نروند.