پرسشنامهٔ نگرش دانش‌آموز: بیگانگی از مدرسه (PAQ کولسار)

نام اصلی این ابزار Pupil Attitude Questionnaire یا به اختصار PAQ است که در فارسی «پرسشنامهٔ نگرش دانش‌آموز» نامیده می‌شود. هنری کولسار آن را در ۱۹۶۷ در رسالهٔ دکتری‌اش در دانشگاه آلبرتای کانادا ساخت و روی ۱۷۶۴ دانش‌آموز در بیست دبیرستان اجرا کرد.

کولسار از چارچوب جامعه‌شناس آمریکایی ملوین سیمن استفاده کرد که پنج معنای بیگانگی را تعریف کرده بود. وین هوی در ۱۹۷۱ متن کامل شصت جمله، کلید نمره‌گذاری و گروه‌بندی خرده‌آزمون‌ها را در گزارش پژوهشی خود دربارهٔ ۴۵ دبیرستان نیوجرسی منتشر کرد. این آزمون بر پایهٔ همان متن ساخته شده است.

ترجمهٔ فارسی جمله‌ها کار ویراستاران این مجموعه است، چون نسخهٔ فارسی اعتباریابی‌شده‌ای نیافتیم.

بعضی دانش‌آموزان مدرسه را جایی می‌بینند که به آن تعلق دارند، بعضی آن را فقط جایی می‌دانند که باید از آن بگذرند، و بعضی احساس می‌کنند مدرسه با آن‌ها بیگانه است. این احساس‌ها بر انگیزه، یادگیری و حتی تصمیم به ادامهٔ تحصیل اثر می‌گذارند.

این پرسشنامه کمک می‌کند ببینید رابطهٔ شما با مدرسه در پنج جنبه چگونه است: اینکه چقدر احساس قدرت و اثرگذاری دارید، چقدر کارهای مدرسه را معنادار می‌بینید، چقدر به قواعد آن پایبندید، چقدر هدف‌های مدرسه را هدف خود می‌دانید، و چقدر از خود کار مدرسه لذت می‌برید.

این پرسشنامه بیگانگی دانش‌آموز از مدرسه را در پنج جنبه می‌سنجد:

• بی‌قدرتی: حس اینکه دانش‌آموز بر آنچه در مدرسه رخ می‌دهد کنترلی ندارد.
• بی‌معنایی: ندانستن اینکه مدرسه چه کمکی به آینده می‌کند.
• بی‌هنجاری: باور به اینکه برای موفقیت باید قواعد را دور زد.
• انزوا: نپذیرفتن هدف‌های مدرسه به‌عنوان هدف خود.
• ازخودبیگانگی: انجام کار مدرسه فقط برای پاداش بیرونی، بدون لذت از خود کار.

جمع این پنج جنبه نمرهٔ کل بیگانگی را می‌سازد که در این آزمون گزارش می‌شود.

پرسشنامه ۶۰ جمله دارد. نمره‌گذاری طبق کلید منتشرشده سه شیوه دارد. در ۳۲ جمله، «کاملاً موافقم» پنج امتیاز و «کاملاً مخالفم» یک امتیاز دارد. در ۱۹ جمله که جهت مثبت دارند، این ترتیب برعکس است. در ۹ جملهٔ بی‌معنایی، یعنی جمله‌های ۱۴، ۱۷، ۱۹، ۳۳، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۷ و ۶۰، «مطمئن نیستم» پنج امتیاز، «موافقم» و «مخالفم» سه امتیاز و دو گزینهٔ «کاملاً» یک امتیاز می‌گیرند؛ چون سازنده دودلی کامل را نشانهٔ بی‌معنایی می‌دانست.

نمرهٔ کل از ۶۰ تا ۳۰۰ است و نمرهٔ بالاتر یعنی بیگانگی بیشتر. سه سطح گزارش می‌شود: از ۶۰ تا ۱۴۹ بیگانگی کم، از ۱۵۰ تا ۲۰۹ بیگانگی متوسط و از ۲۱۰ تا ۳۰۰ بیگانگی زیاد.

چون انحراف معیار فردی در منابع در دسترس منتشر نشده، این مرزها بر پایهٔ میانگین پاسخ به هر جمله تعیین شده‌اند: کمتر از دو و نیم، بین دو و نیم و سه و نیم، و بیشتر از آن. میانگین نمرهٔ کل در نمونهٔ کولسار حدود ۱۶۸ و در نمونهٔ هوی حدود ۱۶۶ بود؛ این هنجار جهانی است و هنجار ایرانی وجود ندارد.

این پرسشنامه برای دانش‌آموزان دبیرستان ساخته شده است. نمونه‌های اصلی از پایهٔ نهم تا دوازدهم بودند. در این مجموعه برای نوجوانان چهارده تا هجده سال پیشنهاد می‌شود.

دانش‌آموز باید بتواند جمله‌های نسبتاً طولانی را بخواند و دربارهٔ مدرسهٔ فعلی‌اش فکر کند. برای دانش‌آموزان دبستانی مناسب نیست.

شصت سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «موافقم» و «کاملاً موافقم». اگر واقعاً نتوانستید انتخاب کنید، «مطمئن نیستم» هم میان گزینه‌ها هست. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کم یعنی دانش‌آموز با مدرسه احساس پیوند دارد. نمرهٔ متوسط رایج‌ترین حالت است و معمولاً یعنی مدرسه هم جنبه‌های معنادار و هم جنبه‌های دلسردکننده دارد. نمرهٔ زیاد یعنی رابطه با مدرسه آسیب دیده و ارزش توجه جدی دارد.

نمرهٔ کل از الگوهای گوناگون ساخته می‌شود. نگاه به پنج جنبه به‌طور جداگانه، با جمع پاسخ‌های هر گروه از جمله‌ها، روشن می‌کند کدام جنبه پررنگ‌تر است. گروه‌بندی جمله‌ها در متن هر سطح آمده است.

در این پرسشنامه شصت جمله دربارهٔ مدرسه و درس خواندن پیش رو دارید. هر جمله را با دقت بخوانید و بگویید چقدر با آن موافق یا مخالفید.

برای هر جمله پنج گزینه هست: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «مطمئن نیستم»، «موافقم» و «کاملاً موافقم». نظر واقعی خودتان را بگویید، نه آنچه فکر می‌کنید دیگران می‌خواهند بشنوند.

پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و نتیجه به مدرسه گزارش نمی‌شود، مگر اینکه خودتان بخواهید. منظور از «این مدرسه» مدرسه‌ای است که اکنون در آن درس می‌خوانید. پر کردن پرسشنامه حدود پانزده دقیقه طول می‌کشد.

اگر با آرامش بخوانید، کار حول‌وحوش پانزده دقیقه طول می‌کشد. لازم نیست رکورد بزنید.

این پرسشنامه برای مدرسه‌های آمریکای شمالی در دههٔ ۱۹۶۰ ساخته شده و برخی جمله‌ها، مثل شکایت به مدیر یا برنامه‌ریزی آزاد درسی، با مدرسه‌های امروز ایران تفاوت دارند. هنجار ایرانی ندارد و ترجمهٔ فارسی رسمی نیست.

انحراف معیار فردی در منابع در دسترس منتشر نشده و مرز سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ است، نه مقایسه با گروه هنجاری. این ابزار تشخیصی نیست و نمی‌تواند افسردگی یا مشکل دیگری را تشخیص دهد. پاسخ‌ها ممکن است تحت تأثیر حال آن روز یا یک رویداد اخیر قرار گیرند.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی و آغاز گفت‌وگوست و تشخیص روان‌شناختی یا پزشکی به شمار نمی‌رود. نتیجهٔ آن جای ارزیابی مشاور یا روان‌شناس را نمی‌گیرد.

مرز سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ به جمله‌ها تعیین شده و میانگین‌های گزارش‌شده از نمونه‌های کانادایی و آمریکایی دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ است. اگر غم، ناامیدی یا افکار آسیب به خود دارید، فوراً با یک بزرگسال مورد اعتماد، خط ۱۴۸۰ صدای مشاور یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

برای تصویری کامل‌تر، می‌توان این پرسشنامه را با ابزارهای زیر همراه کرد:

• مقیاس حس تعلق به مدرسهٔ گودنو (۱۹۹۳)، برای سنجش مستقیم احساس پذیرفته شدن در مدرسه.
• مقیاس رضایت از زندگی دانش‌آموزان هیوبنر، برای نگاهی به رضایت کلی نوجوان.
• گفت‌وگو با مشاور دربارهٔ علاقه‌ها و هدف‌های شغلی.

ثبات نمرهٔ کل در فاصلهٔ یک هفته ۰٫۷۹ گزارش شده است؛ پس در کوتاه‌مدت نسبتاً پایدار است. اما بیگانگی با تغییرهای مهم، مثل تغییر مدرسه، رشته یا معلم‌ها، تغییر می‌کند. تکرار پس از سه تا شش ماه، یا پس از یک تغییر مهم، معنادار است.

در فرهنگ ما، انتقاد آشکار از معلم و مدرسه گاهی بی‌احترامی تلقی می‌شود. ممکن است برخی دانش‌آموزان برای همین پاسخ‌های محتاطانه‌تری بدهند. صادق بودن در این پرسشنامه بی‌احترامی نیست؛ کمکی است به فهم بهتر تجربهٔ شما.

پاسخ‌ها محرمانه‌اند. بدون رضایت دانش‌آموز نباید به معلم، مدیر یا هم‌کلاسی‌ها نشان داده شوند و نباید در پروندهٔ انضباطی یا تحصیلی ثبت شوند. پاسخ به جمله‌های مربوط به تقلب یا دور زدن قواعد، نظر است نه اعتراف.