مقیاس شکل‌های قلدری (FBS): قلدری دیدن و قلدری کردن در نوجوانان

مقیاس شکل‌های قلدری (Forms of Bullying Scale، FBS) را تِرِسا شاو، جولیان دولی، دونا کراس، استیون زوبریک و استیسی واترز در دانشگاه ادیت کوان استرالیا ساختند و در سال ۲۰۱۳ در مجلهٔ Psychological Assessment منتشر کردند. این ابزار دو نسخهٔ هم‌ارز دارد: نسخهٔ قلدری دیدن (FBS-V) و نسخهٔ قلدری کردن (FBS-P)، هر کدام ده جمله. جمله‌ها از پرسشنامهٔ قلدر/قربانی اولویس و پرسشنامهٔ روابط همسالان ریگبی اقتباس و بازنویسی شده‌اند تا شکل‌های مختلف را بپوشانند و قصد آسیب را روشن کنند.
اعتباریابی در دو مطالعه انجام شد: ۳۴۹۶ دانش‌آموز پایهٔ هشتم از ۳۶ مدرسهٔ غیردولتی پرت (میانگین سنی ۱۲٫۹) و ۷۸۳ دانش‌آموز پایه‌های هشتم تا دهم از هفت مدرسهٔ دولتی (۱۲ تا ۱۶ سال). متن تعریف و جمله‌ها در پیوست نسخهٔ نویسندگان مقاله آمده است.

قلدری فقط زد و خورد نیست. مسخره کردن مداوم، لقب گذاشتن، تهدید، شایعه‌سازی، افشای راز، بیرون گذاشتن از جمع و به هم زدن دوستی‌ها هم شکل‌هایی از آن‌اند و برخی‌شان چنان بی‌صدا رخ می‌دهند که بزرگسالان متوجه نمی‌شوند. برای کمک به نوجوان، باید بدانیم کدام شکل‌ها و چند وقت یک بار در زندگی او حضور دارند.
این ابزار همین کار را می‌کند: پنج شکل قلدری را جداگانه و در دو جهت می‌سنجد؛ یکی آنچه نوجوان از دیگران دیده و دیگری آنچه خودش با دیگران کرده است. نتیجه نقشه‌ای ساده از تجربهٔ اخیر او در روابط با همسالان به دست می‌دهد که می‌تواند آغاز گفت‌وگویی آرام در خانه یا مدرسه باشد.

این ابزار ۲۰ جمله دارد و بسامد درگیری نوجوان در قلدری را در ده هفتهٔ گذشته، در دو جهت، می‌سنجد:
قلدری دیدن: ده جمله دربارهٔ اینکه یک یا چند نوجوان، حضوری یا مجازی، او را مسخره کرده‌اند، با اسم زشت صدا زده‌اند، ترسانده‌اند، تحت فشار گذاشته‌اند، صدمه زده‌اند، وسایلش را خراب کرده‌اند، دوستی‌اش را به هم زده‌اند، کنارش گذاشته‌اند، رازش را گفته‌اند یا شایعه ساخته‌اند.
قلدری کردن: ده جملهٔ هم‌ارز دربارهٔ همین رفتارها، این بار از سوی خود نوجوان، به‌تنهایی یا در گروه.

پرسشنامه ۲۰ جمله و پنج گزینه دارد که از یک («اتفاق نیفتاد» یا «این کار را نکردم») تا پنج («چند بار در هفته یا بیشتر») امتیاز می‌گیرند. هیچ جمله‌ای معکوس نیست. جمله‌های ۱ تا ۱۰ بخش قلدری دیدن و جمله‌های ۱۱ تا ۲۰ بخش قلدری کردن‌اند و ترتیب جمله‌ها در دو بخش یکسان است. هر دو جمله یک شکل را می‌سازند: کلامی (۱ و ۶)، تهدیدی (۴ و ۷)، بدنی (۵ و ۸)، رابطه‌ای (۳ و ۹) و اجتماعی (۲ و ۱۰)؛ در بخش دوم همین الگو با افزودن ده. نمرهٔ هر بخش جمع ده جمله و بین ۱۰ تا ۵۰ است. سازندگان نمرهٔ هر بخش را به شکل میانگین (۱ تا ۵) هم گزارش کرده‌اند. نمرهٔ کل ساخته نمی‌شود. سطح‌ها بر پایهٔ میانگین جمله‌ها تعیین شده‌اند: کمتر از ۱٫۵ (۱۰ تا ۱۴)، از ۱٫۵ تا کمتر از ۲٫۵ (۱۵ تا ۲۴) و ۲٫۵ یا بیشتر (۲۵ تا ۵۰). این مرزها هنجار نیستند.

این ابزار برای نوجوانان حدود ۱۲ تا ۱۵ ساله، یعنی پایه‌های هفتم تا دهم، ساخته و آزموده شده است. در مطالعهٔ دوم سازندگان چند دانش‌آموز ۱۶ ساله هم حضور داشتند. نوجوان باید بتواند جمله‌ها را بخواند و بازهٔ ده هفته را به یاد بیاورد. برای کودکان کوچک‌تر، که درک گسترده‌تر و کمتر تفکیک‌شده‌ای از قلدری دارند، مناسب نیست. والدین و معلمان گزارش را می‌خوانند، اما پاسخ‌ها را باید خود نوجوان بدهد.

بیست سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «اتفاق نیفتاد / این کار را نکردم» تا «چند بار در هفته یا بیشتر» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر بخش جداگانه خوانده می‌شود. نمرهٔ ۱۰ یعنی هیچ‌یک از رفتارها گزارش نشده است. در مطالعهٔ نخست سازندگان، میانگین قلدری دیدن ۱٫۴۱ و قلدری کردن ۱٫۱۲ در هر جمله بود؛ حدود ۲۸ درصد هیچ قلدری‌ای ندیده و حدود ۵۹ درصد هیچ قلدری‌ای نکرده بودند. نوجوانانی که در پرسشی کلی گفته بودند هر چند هفته یا بیشتر قلدری دیده‌اند، میانگین ۲٫۲۹ داشتند؛ این عدد برای قلدری کردن ۱٫۸۵ بود. این داده‌ها از نمونه‌ای استرالیایی است و هنجار ایرانی نیست. فراتر از نمرهٔ کل هر بخش، مرور پنج شکل و تک‌تک جمله‌ها اهمیت دارد: نمرهٔ یکسان می‌تواند از چند رفتار پراکنده یا از یک رفتار تقریباً روزانه بیاید. نمره بسامد را می‌سنجد، نه شدت آسیب.

این پرسشنامه را خود نوجوان پر می‌کند. پیش از شروع، این تعریف را با دقت بخوانید: قلدری وقتی است که رفتاری آزاردهنده بارها و بارها برای کسی رخ می‌دهد که به‌سختی می‌تواند جلوی آن را بگیرد؛ مثلاً مسخره کردن آزاردهنده، گفتن دروغ یا شایعه، کنار گذاشتن عمدی، زدن، لگد زدن یا هل دادن، خراب کردن وسایل و تهدید. قلدری می‌تواند حضوری یا مجازی، یعنی با پیام، شبکه‌های اجتماعی یا تماس، باشد. شوخی دوستانه‌ای که هر دو طرف از آن لذت می‌برند و بحث یا دعوای دو نفری که زورشان برابر است، قلدری نیست. سپس برای هر جمله بگویید در ده هفتهٔ گذشته چند بار رخ داده است: «اتفاق نیفتاد / این کار را نکردم»، «یکی دو بار»، «هر چند هفته یک بار»، «حدود هفته‌ای یک بار» یا «چند بار در هفته یا بیشتر». ده جملهٔ اول دربارهٔ رفتار دیگران با شماست و ده جملهٔ دوم دربارهٔ رفتار شما با دیگران، چه به‌تنهایی و چه همراه گروه. پاسخ‌ها محرمانه‌اند و پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد.

اگر با آرامش بخوانید، کار حول‌وحوش ده دقیقه طول می‌کشد. لازم نیست رکورد بزنید.

نمونه‌های اعتباریابی فقط از غرب استرالیا بودند و پرسشنامه برخط اجرا شد. هم‌ارزی اندازه‌گیری میان دختران و پسران برای چند جمله (کنار گذاشتن، صدمهٔ بدنی و به هم زدن دوستی در بخش اول، و صدمهٔ بدنی در بخش دوم) تأیید نشد. قلدری کردن معمولاً کمتر از واقع گزارش می‌شود و یادآوری بازهٔ ده هفته‌ای ممکن است زیر تأثیر رویدادهای اخیر باشد. بازهٔ اصلی «ترم گذشته» بود که در نسخهٔ فارسی به ده هفته برگردانده شده است. نسخهٔ فارسی ترجمه‌ای ویرایشی و اعتباریابی‌نشده است و هنجار ایرانی وجود ندارد. سازندگان تکثیر پیوست‌ها را برای پژوهش و آموزش غیرتجاری با ذکر منبع مجاز دانسته‌اند.

این پرسشنامه ابزاری برای آگاهی و گفت‌وگوست و جایگزین ارزیابی روان‌شناس یا مشاور نیست. اگر نوجوان در خطر فوری است یا از آسیب به خود سخن می‌گوید، بی‌درنگ از متخصص یا خدمات اورژانس کمک بگیرید.

برای تصویر کامل‌تر می‌توان این مقیاس را با پرسشنامه‌های حال هیجانی، مانند نشانه‌های اضطراب یا افسردگی نوجوان، و با سنجش جو مدرسه یا حمایت همسالان همراه کرد. در پژوهش سازندگان، قلدری دیدن با افسردگی و اضطراب و قلدری کردن با مشکلات رفتاری همبستگی داشت. اگر نگرانی ویژه‌ای دربارهٔ آزار آنلاین وجود دارد، ابزاری اختصاصی برای قلدری مجازی مکمل خوبی است.

چون پرسش‌ها به ده هفتهٔ گذشته اشاره دارند، نمره با تغییر شرایط تغییر می‌کند. اجرای دوباره پس از حدود ده هفته، یا پس از پایان یک برنامهٔ مداخله، مناسب است. سازندگان قلدری دیدن را ویژگی پایدار فرد نمی‌دانند؛ کاهش نمره نشانهٔ بهبود محیط است. اگر فاصله کوتاه‌تر باشد، بازه‌ها هم‌پوشانی دارند و مقایسه دشوار می‌شود.

در مدرسه‌های ایران، گزارش آزار گاهی «خبرچینی» تلقی می‌شود و شکل‌های رابطه‌ای مانند کنار گذاشتن «دعوای بچه‌ها» به شمار می‌آیند. مسخره کردن لهجه، قومیت یا ظاهر هم گاهی عادی پنداشته می‌شود. این باورها ممکن است گزارش را کمتر کنند. توضیح روشن تعریف قلدری پیش از اجرا و اطمینان از محرمانگی، به پاسخ صادقانه‌تر کمک می‌کند.