دلایل به تعویق انداختن درس خواندن برای امتحان (GAP): حواس‌پرتی ذهنی و کارهای جایگزین

این پرسشنامه را گروه پژوهش و درمان اهمال‌کاری در مؤسسهٔ روان‌شناسی دانشگاه مونستر آلمان ساخته است: آنگلیکا گلوکنر-ریست، زونیا وسترمان، مارگاریتا انگبردینگ، آنا هوکر و فرد ریست. جمله‌ها از گفته‌های دانشجویانی بیرون آمده‌اند که برای درمان اهمال‌کاری به درمانگاه دانشگاه مراجعه کرده بودند. از چهارده جملهٔ اولیه، نُه جمله پس از تحلیل در سه نمونهٔ دانشجویی باقی ماند. مستند کامل ابزار در مجموعهٔ گویه‌ها و مقیاس‌های علوم اجتماعی مؤسسهٔ گزیس منتشر شده است.

دو دانشجو ممکن است هر دو درس امتحان را عقب بیندازند، اما به دو دلیل کاملاً متفاوت. یکی هر بار که پشت میز می‌نشیند، پس از چند دقیقه فکرش به جای دیگری می‌رود. دیگری اصلاً به میز نمی‌رسد، چون همیشه کاری فوری‌تر یا دلپذیرتر پیدا می‌شود. از بیرون هر دو «درس نمی‌خوانند»، اما راه کمک به هرکدام فرق دارد.
این پرسشنامه همین دو دلیل را جدا از هم نشان می‌دهد تا بتوانید راهکار مناسب خودتان را پیدا کنید.
سازندگان یادآوری می‌کنند که عقب انداختن کارها به‌خودی‌خود ناسالم نیست و بخشی از انعطاف معمول در مدیریت روز است. تعویق وقتی مسئله می‌شود که کار مهم بارها و برخلاف قصد خود فرد کنار گذاشته شود و پیامدهایی مثل افت نمره، کم‌خوابی و اضطراب به دنبال داشته باشد.

هدف این پرسشنامه شناختن «چرایی» تعویق درس امتحان است، نه اندازه‌گیری میزان اهمال‌کاری. نُه جمله دو دسته دلیل را می‌سنجند: دشواری ادامه دادن درس به خاطر پرت شدن فکر و افت تمرکز، و شروع نکردن یا رها کردن درس به نفع کارهای دیگر. شناختن سهم هرکدام کمک می‌کند بدانید باید روی تمرکز و دوام کار کنید یا روی شروع کردن و اولویت‌بندی.
نتیجه دربارهٔ هوش، استعداد یا آیندهٔ تحصیلی شما چیزی نمی‌گوید.

پرسشنامه نُه جمله دارد. پنج جمله (۱، ۲، ۴، ۵ و ۷) بخش حواس‌پرتی ذهنی را می‌سنجند و نمرهٔ آن بین ۵ تا ۲۵ است. چهار جمله (۳، ۶، ۸ و ۹) بخش کارهای جایگزین را می‌سنجند و نمرهٔ آن بین ۴ تا ۲۰ است. هیچ جمله‌ای معکوس نمره‌گذاری نمی‌شود. هر پاسخ از ۱ (هرگز یا تقریباً هرگز) تا ۵ (همیشه یا تقریباً همیشه) نمره می‌گیرد.
نمرهٔ کل ساخته نمی‌شود. سازندگان نوشته‌اند چون ابزار تازه است، پیش از ساختن نمرهٔ جمع برای دو بخش، ساختار عاملی باید در پژوهش‌های بعدی دوباره آزموده شود. به همین دلیل نمرهٔ هر بخش جدا و فقط به‌صورت توصیفی گزارش می‌شود. مرز سطح‌ها بر پایهٔ معنای درجه‌های طیف است: میانگین کمتر از ۲٫۵، از ۲٫۵ تا کمتر از ۳٫۵، و ۳٫۵ یا بیشتر.

این پرسشنامه برای دانشجویان دانشگاه ساخته شده و در نمونه‌هایی با سن ۱۹ تا ۶۱ سال و میانگین حدود ۲۴ سال آزموده شده است. محدودهٔ پیشنهادی ۱۸ تا ۴۵ سال است. برای داوطلبان آزمون‌های ورود به دانشگاه یا آزمون‌های حرفه‌ای هم می‌تواند تصویری مفید بدهد، اما در این گروه‌ها آزموده نشده است. برای دانش‌آموزان مدرسه باید با احتیاط به کار رود.

نه سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «هرگز یا تقریباً هرگز» تا «همیشه یا تقریباً همیشه» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر بخش را جدا بخوانید و بعد کنار هم بگذارید. حواس‌پرتی ذهنی بالا و کارهای جایگزین پایین یعنی شروع می‌کنید اما دوام تمرکز گلوگاه است. کارهای جایگزین بالا و حواس‌پرتی پایین یعنی اگر شروع کنید، خوب پیش می‌روید و مشکل در آغاز کار است. هر دو بالا یعنی هم شروع و هم ادامه دشوار است و حمایت ساختارمندتری لازم دارید. هر دو پایین یعنی تعویق درس امتحان احتمالاً مشکل اصلی شما نیست.
به الگوی پاسخ به تک‌تک جمله‌ها هم نگاه کنید؛ گاهی یک یا دو جمله گلوگاه واقعی را بهتر نشان می‌دهند.

تصور کنید در میانهٔ آماده شدن برای یک امتحان مهم هستید. در ادامه نُه دشواری آمده است که دانشجویان هنگام درس خواندن برای امتحان گزارش کرده‌اند. برای هرکدام بگویید چقدر برای شما پیش می‌آید: هرگز یا تقریباً هرگز، به‌ندرت، گاهی، اغلب، یا همیشه یا تقریباً همیشه. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. به تجربهٔ معمول خودتان فکر کنید، نه به بهترین یا بدترین روزتان.

کوتاه است. حدود سه دقیقه، اگر بدون وقفه جواب بدهید. همان چند دقیقه را یک‌جا بگذارید کنار.

این پرسشنامه تازه است و سازندگان پایایی، هنجار یا برش منتشر نکرده‌اند. آن‌ها صریحاً نوشته‌اند ساختار عاملی باید پیش از ساختن نمرهٔ جمع دوباره آزموده شود و جمله‌های بخش حواس‌پرتی ذهنی در حال بازنگری‌اند. اعتباریابی ایرانی هم پیدا نشد. نتیجه خودگزارشی است و به تصور شما از موقعیت امتحان بستگی دارد. پس آن را توصیفی و برای خودشناسی بدانید و برای هیچ تصمیم مهمی به کار نبرید.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگوی آموزشی است و تشخیص روان‌شناختی یا پزشکی نمی‌دهد. سازندگان هنوز پایایی و هنجار منتشر نکرده‌اند، پس نتیجه نباید مبنای تصمیم‌های تحصیلی، گزینش یا ارزشیابی باشد. اگر احساس اضطراب شدید، غم طولانی یا ناامیدی دارید، با مرکز مشاورهٔ دانشگاه یا یک متخصص سلامت روان صحبت کنید؛ در بحران، با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

برای تصویر کامل‌تر، این پرسشنامه را می‌توان با یک مقیاس کلی اهمال‌کاری، سنجش اضطراب امتحان، پرسشنامهٔ راهبردهای یادگیری یا ابزارهای سنجش مدیریت زمان همراه کرد. در پژوهش اصلی، کنار آن مقیاس اهمال‌کاری آیتکن، پرسشنامهٔ اهمال‌کاری دانشجویان و بخش‌هایی از پرسشنامهٔ راهبردهای یادگیری در دانشگاه به کار رفته بود.
اگر نمرهٔ حواس‌پرتی ذهنی بسیار بالاست و این دشواری از کودکی همراه شما بوده، ارزیابی تخصصی توجه از هر پرسشنامهٔ دیگری مفیدتر است.

دلیل‌های تعویق به نوع درس، فشار زندگی و دورهٔ تحصیلی حساس‌اند. تکرار پرسشنامه در دورهٔ امتحانی بعدی، یا پس از شرکت در یک کارگاه یا دورهٔ درمانی، می‌تواند تغییر را نشان دهد. فاصلهٔ کمتر از چند هفته معمولاً تغییر واقعی نشان نمی‌دهد.

در ایران، امتحانات پایان ترم معمولاً فشرده‌اند، شب امتحانی خواندن رایج است و بسیاری از دانشجویان در خوابگاه یا خانه‌های شلوغ درس می‌خوانند. کار پاره‌وقت، رفت‌وآمدهای خانوادگی و گروه‌های پیام‌رسان هم با درس رقابت می‌کنند. این شرایط ممکن است نمره‌ها را بالاتر ببرد، بدون آنکه نشانهٔ کمبود فردی باشد. پاسخ‌ها خصوصی‌اند؛ اگر پرسشنامه در کلاس یا کارگاه اجرا می‌شود، بی‌نام بودن آن را تضمین کنید.