پرسشنامهٔ قلدری سایبری اروپا (ECIPQ): آزار دیدن و آزار دادن در فضای مجازی

پرسشنامهٔ پروژهٔ مداخله در قلدری سایبری اروپا (European Cyberbullying Intervention Project Questionnaire، ECIPQ) را بریگی و همکاران در ۲۰۱۲ در قالب پروژه‌ای اروپایی تدوین کردند. دل ری و همکاران در ۲۰۱۵ در مقاله‌ای در مجلهٔ Computers in Human Behavior، ساختار دوعاملی و پایداری بین‌فرهنگی آن را روی ۵۶۷۹ دانش‌آموز از شش کشور اروپایی بررسی کردند و متن کامل جمله‌ها را در پیوست مقاله منتشر کردند. ابزار بر پایهٔ سنجه‌های دولی، پیژالسکی و کراس (۲۰۰۹) و پیژالسکی (۲۰۱۲) ساخته شده است.
نسخهٔ نخست به انگلیسی نوشته شد، به پنج زبان دیگر ترجمه شد و ترجمهٔ معکوس با متن اصلی مقایسه شد. در تحلیل عاملی، دو عامل حدود ۶۵ درصد واریانس را توضیح دادند و همین ساختار در هر شش کشور تأیید شد. سازندگان تکرار را شرط اصلی قلدری سایبری دانستند و نابرابری قدرت را، به‌طور ضمنی، با جمله‌هایی مانند هک حساب در ابزار گنجاندند.

فضای مجازی بخشی جدانشدنی از زندگی نوجوانان امروز است؛ دوستی‌ها، گروه‌های کلاسی و سرگرمی‌ها بیشتر در آن جریان دارد. همین فضا گاهی محل آزار است: پیام توهین‌آمیز، شایعه، پخش عکس شرم‌آور، کنار گذاشتن از گروه یا جعل هویت. وقتی این رفتارها تکرار شوند، پژوهشگران آن را قلدری سایبری می‌نامند.
این پرسشنامه دو روی این پدیده را می‌سنجد: اینکه نوجوان چقدر هدف آزار بوده و چقدر خودش دیگران را آزرده است. دیدن هر دو رو، تصویر کامل‌تری از جایگاه او در این پویایی می‌دهد. در پژوهش اعتباریابی، این دو بُعد همبستگی بالایی داشتند و بخشی از نوجوانان هم آزار دیده و هم آزار داده بودند.

این ابزار ۲۲ جمله دارد و هدفش سنجش بسامد درگیری نوجوان در قلدری سایبری، هم در نقش آسیب‌دیده و هم در نقش آسیب‌زننده، است. دو بخش جداگانه گزارش می‌شود:
قربانی شدن در فضای مجازی: یازده جمله دربارهٔ رفتارهای آزاردهنده‌ای که دیگران با نوجوان کرده‌اند، از پیام توهین‌آمیز و تهدید تا هک حساب، جعل هویت، پخش عکس و شایعه و کنار گذاشته شدن.
آزار دادن دیگران در فضای مجازی: یازده جملهٔ آینه‌ای دربارهٔ همان رفتارها، این بار از سوی خود نوجوان.

پرسشنامه ۲۲ جمله و پنج گزینه دارد: «هرگز» صفر، «یکی دو بار» یک، «ماهی یک بار» دو، «هفته‌ای یک بار» سه و «چند بار در هفته» چهار امتیاز. هیچ جمله‌ای معکوس نیست. جمله‌های ۱ تا ۱۱ بخش قربانی شدن و جمله‌های ۱۲ تا ۲۲ بخش آزار دادن‌اند. نمرهٔ هر بخش جمع یازده جمله و بین ۰ تا ۴۴ است. نمرهٔ کل محاسبه نمی‌شود، چون آزار دیدن و آزار دادن دو نقش متفاوت‌اند. سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ تعیین شده‌اند: کمتر از ۰٫۵ کم، از ۰٫۵ تا کمتر از ۱٫۵ گاه‌به‌گاه، و ۱٫۵ یا بیشتر مکرر. این مرزها هنجار نیستند. سازندگان برای تعیین نقش معیار دیگری هم دارند: پاسخ «ماهی یک بار» یا بیشتر در هر جمله، نشانهٔ درگیری است.

نمونهٔ اعتباریابی دانش‌آموزان پایه‌های هفتم تا دهم با سن یازده تا بیست‌وسه سال و میانگین ۱۴٫۷۷ بودند. این نسخه برای نوجوانان دوازده تا هجده‌ساله پیشنهاد می‌شود. پاسخ‌دهنده خود نوجوان است و پرسشنامه برای کسانی مناسب است که از تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی یا پیام‌رسان‌ها استفاده می‌کنند.

۲۲ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «هرگز» تا «چند بار در هفته» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

دو بخش را با هم بخوانید. نمرهٔ بالا فقط در قربانی شدن، نیاز به حمایت و امنیت را نشان می‌دهد؛ نمرهٔ بالا فقط در آزار دادن، نیاز به آموزش و جبران را؛ و نمرهٔ بالا در هر دو، الگوی قربانی-آزارگر را که به حمایت بیشتری نیاز دارد. در کنار نمرهٔ کل هر بخش، پاسخ‌های جداگانه را ببینید: یک جملهٔ «هفته‌ای یک بار» ممکن است در نمرهٔ کل کم دیده شود، اما طبق معیار سازندگان نشانهٔ درگیری است. نوع رفتار هم مهم است؛ رفتارهای هویتی و انتشار محتوای خصوصی، آسیب‌های ماندگارتری دارند.

این پرسشنامه را خود نوجوان پر می‌کند. هر جمله رفتاری را در فضای مجازی توصیف می‌کند؛ برای هر جمله بگویید در دو ماه گذشته چند بار رخ داده است: «هرگز»، «یکی دو بار»، «ماهی یک بار»، «هفته‌ای یک بار» یا «چند بار در هفته». نیمهٔ اول پرسشنامه دربارهٔ رفتارهایی است که دیگران با شما کرده‌اند و نیمهٔ دوم دربارهٔ رفتارهایی که شما با دیگران کرده‌اید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و پاسخ‌ها محرمانه‌اند. لطفاً صادقانه پاسخ دهید؛ هدف کمک به شماست، نه داوری. نام برنامه‌ها در جمله‌ها فقط مثال است و هر شبکهٔ اجتماعی یا پیام‌رسانی را در بر می‌گیرد. پر کردن پرسشنامه حدود ده دقیقه طول می‌کشد.

برای این نسخه حدود ده دقیقه زمان گذاشته شده است. راهنمای اول صفحه را هم در همین وقت حساب کنید.

پرسشنامه خودگزارشی است و سازندگان هشدار داده‌اند که مطلوبیت اجتماعی ممکن است پاسخ‌ها را، به‌ویژه در بخش آزار دادن، کمتر از واقع نشان دهد. نمونه‌های شش کشور نمایندهٔ آن کشورها نبودند. هنجار منتشرشده‌ای وجود ندارد و هنجار ایرانی هم نیست؛ سطح‌ها از معنای گزینه‌ها آمده‌اند. مقاله دورهٔ زمانی پرسش را ذکر نکرده و این نسخه دو ماه گذشته را در نظر گرفته است. ترجمهٔ فارسی ویرایشی است و هم‌ارزی آن بررسی نشده. برخی مثال‌های متن اصلی، مانند نام برنامه‌های قدیمی، با نمونه‌های عمومی‌تر جایگزین شده‌اند.

این پرسشنامه ابزاری پژوهشی و غربالگری است و نتیجهٔ آن تشخیص روان‌شناختی یا مدرکی برای تنبیه نیست. اگر نوجوان در خطر است یا آزار جدی رخ داده، فوراً با بزرگسالان مسئول و متخصص تماس بگیرید.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این نتیجه را کنار پرسشنامه‌های قلدری حضوری، اضطراب، خلق یا کیفیت دوستی‌ها دید، چون قلدری سایبری و حضوری اغلب با هم رخ می‌دهند. گفت‌وگو با نوجوان، نظر معلم و شواهد عینی مانند پیام‌ها، کامل‌کنندهٔ نتیجه‌اند.
اگر نمرهٔ قربانی شدن بالاست و نشانه‌های غم یا اضطراب دیده می‌شود، ارزیابی تخصصی سلامت روان توصیه می‌شود.

چون پرسش‌ها به دورهٔ اخیر مربوط‌اند و رفتارهای آنلاین با تغییر گروه‌ها و برنامه‌ها جابه‌جا می‌شوند، تکرار پس از دو تا سه ماه، یا پیش و پس از یک برنامهٔ مداخله، تغییر را نشان می‌دهد. اگر آزار جدی گزارش شده، پیگیری نباید منتظر اجرای دوباره بماند. در اجرای مدرسه‌ای، بهتر است هر دو اجرا در شرایط مشابه و با همان توضیح‌ها انجام شود تا مقایسه معنادار باشد.

در فرهنگ ما، نگرانی از آبرو ممکن است نوجوان یا خانواده را از گزارش آزار، به‌ویژه وقتی عکس یا اطلاعات خصوصی در میان است، بازدارد. شوخی‌های تند در گروه‌های کلاسی هم گاهی عادی تلقی می‌شوند. ما نسخهٔ فارسی اعتباریابی‌شده یا هنجار ایرانی این ابزار را ندیده‌ایم. نتیجه خصوصی است و فقط با رضایت نوجوان و خانواده با مدرسه در میان گذاشته شود؛ مگر آنکه خطری جدی متوجه نوجوان یا دیگری باشد.