ابزار خودکارآمدی دانش‌آموز هیلمن (نسبت دادن موفقیت و شکست تحصیلی)

ابزار خودکارآمدی دانش‌آموز (Student Self-Efficacy Instrument) را سوزان هیلمن در ۱۹۸۶ ساخت و متن کاملش را در پیوست گزارشی در پایگاه اریک (ERIC ED271505) منتشر کرد. هیلمن پرسشنامهٔ مسئولیت پیشرفت تحصیلی کرندال، کاتکوفسکی و کرندال (۱۹۶۵) را با ابعاد نظریهٔ اسناد واینر گسترش داد و به جای انتخاب اجباری، برای هر دلیل یک مقیاس اطمینان پنج‌درجه‌ای گذاشت. با وجود نام «خودکارآمدی»، محتوای ابزار در اصل سبک نسبت دادن علت را می‌سنجد، نه باور به توانایی انجام کاری خاص.

وقتی کودکی نمرهٔ خوب یا بدی می‌گیرد، در ذهنش دنبال دلیل می‌گردد: «چون درس خواندم»، «چون شانس آوردم»، «چون معلم بد توضیح داد» یا «چون باهوش نیستم». این دلیل‌ها روی احساس و انگیزهٔ او برای دفعهٔ بعد اثر می‌گذارند. این پرسشنامه از زبان خود کودک می‌پرسد که موفقیت‌ها و شکست‌های مدرسه را بیشتر به خودش نسبت می‌دهد یا به عوامل بیرونی.
دو کودک ممکن است نمرهٔ یکسانی بگیرند، اما یکی بگوید «تمرین‌هایم اثر داشت» و دیگری «شانس آوردم». به گفتهٔ نظریهٔ اسناد، این دو کودک برای امتحان بعدی انگیزهٔ یکسانی نخواهند داشت.

این ابزار ۶۴ جمله دارد که از ۳۲ موقعیت مدرسه ساخته شده‌اند؛ هر موقعیت یک بار با دلیلی درونی و یک بار با دلیلی بیرونی آمده است. هدف، دیدن این است که کودک پیامدهای تحصیلی را به چه نسبت می‌دهد. چهار بخش گزارش می‌شود:
موفقیت به‌خاطر خودم: نسبت دادن رویدادهای خوب به تلاش، دقت، هوش یا حافظهٔ خود (۱۶ جمله).
موفقیت به‌خاطر عوامل بیرونی: نسبت دادن رویدادهای خوب به شانس، مهربانی بزرگ‌ترها، معلم یا جذابیت کار (۱۶ جمله).
شکست به‌خاطر خودم: نسبت دادن رویدادهای ناخوشایند به کم‌کاری، بی‌دقتی یا کمبود توانایی (۱۶ جمله).
شکست به‌خاطر عوامل بیرونی: نسبت دادن رویدادهای ناخوشایند به بدشانسی، معلم، نبود کمک یا متن کسل‌کننده (۱۶ جمله).

پرسشنامه ۶۴ جمله و پنج گزینه دارد: «اصلاً مطمئن نیستم» یک، «کمی مطمئنم» دو، «تا حدی مطمئنم» سه، «خیلی مطمئنم» چهار و «کاملاً مطمئنم» پنج امتیاز. هیچ جمله‌ای معکوس نمره نمی‌گیرد. نمرهٔ هر بخش جمع شانزده جمله و بین ۱۶ تا ۸۰ است. هیلمن پایایی کل ابزار را هم گزارش کرده، اما در این نسخه نمرهٔ کل محاسبه نمی‌شود، چون جمع دلیل‌های درونی و بیرونی معنای روشنی ندارد. سطح‌های هر بخش بر پایهٔ میانگین پاسخ تعیین شده‌اند: کمتر از ۲٫۵ کم، از ۲٫۵ تا کمتر از ۳٫۵ متوسط، و ۳٫۵ یا بیشتر زیاد. این مرزها هنجار رسمی نیستند.

سازنده ابزار را برای کودکان کلاس چهارم ساخت و سطح خوانایی آن را حدود کلاس سوم تا چهارم برآورد کرد. نمونهٔ اعتباریابی فقط کودکان کلاس چهارم بودند؛ استفاده برای کودکان نه تا دوازده‌ساله پیشنهاد می‌شود و برای سنین دیگر احتیاط لازم است.
پرسشنامه برای سنجش فردی کودک در زمینهٔ مدرسه طراحی شده و پاسخ‌دهنده خود کودک است، نه والد یا معلم. برای کودکانی که مشکل خواندن دارند، خواندن بلند جمله‌ها توصیه می‌شود.

اول متن یا داستان کوتاه را تا پایان می‌خوانید، بعد دربارهٔ هر جمله داوری می‌کنید. ۶۴ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کمی مطمئنم»، «تا حدی مطمئنم»، «خیلی مطمئنم» و «کاملاً مطمئنم». اگر واقعاً نتوانستید انتخاب کنید، «اصلاً مطمئن نیستم» هم میان گزینه‌ها هست. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

چهار بخش را با هم بخوانید. الگوی سازنده معمولاً این است: موفقیت به خود نسبت داده شود و شکست بیشتر به کمبود تلاش تا کمبود هوش. الگوی نیازمند توجه، پذیرش بالای «شکست به‌خاطر خودم» در جمله‌های توانایی همراه با پذیرش پایین «موفقیت به‌خاطر خودم» است. اگر همهٔ بخش‌ها بالا هستند، شاید کودک با بیشتر جمله‌ها موافقت کرده؛ آن‌وقت تفاوت بخش‌ها مهم‌تر از عددهاست. در هر بخش، دیدن جمله‌های تلاش و توانایی، یا شانس و معلم، جدا از هم، دقیق‌تر از عدد کلی است.

این پرسشنامه را خود کودک پر می‌کند. در هر جمله، اتفاقی در مدرسه توصیف شده و بعد دلیلی برای آن آمده است. کودک باید فرض کند آن اتفاق واقعاً افتاده و بگوید چقدر مطمئن است که دلیلش همان باشد: «اصلاً مطمئن نیستم»، «کمی مطمئنم»، «تا حدی مطمئنم»، «خیلی مطمئنم» یا «کاملاً مطمئنم». هر اتفاق دو بار می‌آید، هر بار با دلیلی متفاوت؛ لازم نیست میان دو دلیل یکی را برگزینید و هر کدام جداگانه پاسخ داده می‌شود. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. سازندهٔ ابزار جمله‌ها را برای کودکان بلند می‌خواند؛ برای کودکان کوچک‌تر یا کسانی که خواندن برایشان سخت است، بزرگسالی می‌تواند جمله‌ها را بخواند، بی‌آنکه پاسخی پیشنهاد کند. پر کردن پرسشنامه حدود بیست دقیقه طول می‌کشد.

برای این نسخه حدود بیست دقیقه زمان گذاشته شده است. راهنمای اول صفحه را هم در همین وقت حساب کنید.

هیلمن خودش اعتباریابی بیشتر را لازم دانسته است. گزارش او پایایی را نشان می‌دهد، اما داده‌ای دربارهٔ روایی پیش‌بین، تفاوت جنسیتی یا سنین دیگر ندارد. هنجار منتشرشده‌ای وجود ندارد و هنجار ایرانی هم ساخته نشده؛ سطح‌ها از معنای گزینه‌ها آمده‌اند. نسخهٔ فارسی ترجمه‌ای ویرایشی است که هنوز بررسی هم‌ارزی نشده، و فهرست جمله‌های هر بخش از قاعدهٔ طراحی سازنده، یعنی مثبت یا منفی بودن موقعیت و درونی یا بیرونی بودن دلیل، بازسازی شده است. برخی جمله‌ها واژه‌های تندی مثل «کودن» دارند که در متن اصلی آمده‌اند.

این پرسشنامه ابزاری پژوهشی است و نتیجهٔ آن تشخیص روان‌شناختی یا داوری دربارهٔ توانایی کودک نیست. برای تصمیم‌های آموزشی یا درمانی، با متخصص مشورت کنید.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این نتیجه را کنار پرسشنامه‌های انگیزهٔ تحصیلی، اضطراب امتحان یا خودپندارهٔ تحصیلی دید، و همیشه کنار نمره‌های واقعی، نظر معلم و گفت‌وگو با کودک.
اگر نتیجه نشان دهد کودک شکست را به کمبود توانایی نسبت می‌دهد، بررسی نشانه‌های خلق پایین یا مشکلات یادگیری با ابزار مناسب و زیر نظر متخصص سودمند است.

باورهای اسنادی با تجربه و بازخورد تغییر می‌کنند. تکرار پس از چهار تا شش ماه، یا پس از برنامه‌ای برای تغییر بازخورد در خانه و مدرسه، می‌تواند تغییر را نشان دهد. بهتر است پرسشنامه درست پس از یک نمرهٔ بد یا خوب پر نشود، چون حال همان روز اثر می‌گذارد.

در فرهنگ ما فروتنی، احترام به معلم و عبارت‌هایی مثل «قسمت بود» رایج‌اند و ممکن است پاسخ‌ها را جابه‌جا کنند. ابزار در پژوهش‌های ایرانی که ما دیدیم به کار نرفته است. نتیجه خصوصی است و تنها با رضایت کودک و خانواده با مدرسه در میان گذاشته شود.
برخی جمله‌ها واژه‌های تندی مثل «کودن» دارند؛ پیش از اجرا به کودک بگویید که این جمله‌ها فقط دلیل‌های ممکن‌اند و دربارهٔ خود او داوری نمی‌کنند.