مقیاس فرسودگی مدیران مدارس (SPB)

زنگ آخر که می‌خورد راهرو خلوت می‌شود، اما میز مدیر اغلب هنوز شلوغ است: یک ولیّ پشت در، بخشنامه‌ای از منطقه، و معلمی که تکلیفش باید همین امروز روشن شود. اگر این صحنه هفته‌ها تکرار شود، خستگی فقط کم‌خوابی نیست. ممکن است علاقه به مدرسه سرد شود، برخورد با معلم و دانش‌آموز صوری شود، یا حس کنید هرچه می‌دوید کار مدرسه جلو نمی‌رود.

این مقیاس همان سه تجربه را جدا می‌بیند. برای کسی که همین حالا مدیر است، دانستن اینکه کدام وجه سنگین‌تر است از یک برچسب کلیِ «فرسوده» راهگشاتر است، چون بیرون آمدن از هر کدام مسیر خودش را دارد.

این فرم نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ مقیاس فرسودگی مدیر مدرسه است که در منابع با نام School Principal Burnout Scale – Revised یا SPB-R آمده و در این سامانه با عنوان مقیاس فرسودگی مدیران مدارس (SPB) ارائه می‌شود. آیزاک فریدمن آن را در سال ۱۹۹۵ در دو مقاله معرفی کرد: یکی در Journal of Organizational Behavior، جلد ۱۶، صفحه‌های ۱۹۱ تا ۱۹۸، دربارهٔ مفهوم و مؤلفه‌ها، و دیگری در Educational and Psychological Measurement، جلد ۵۵، صفحه‌های ۶۴۱ تا ۶۵۱، دربارهٔ سنجش خود تجربه.

فریدمن این فرسودگی را گسترش مدل مازلاش به نقش مدیریت آموزشی می‌داند: خستگی شناختی و هیجانی و جسمی، پاسخ سرد و فاصله‌دار به معلمان و دانش‌آموزان، و کم شدن حس توان رسیدگی.

هدف این است که ببینید فشار مدیریت مدرسه در کدام وجه جمع شده، نه اینکه یک عدد واحد بگیرید. سه جمع جدا گزارش می‌شود و نمرهٔ کل فرسودگی وجود ندارد. پس از وارونه‌سازی، در هر سه وجه بالاتر یعنی فرسودگی بیشتر:

• خستگی: تحلیل رفتن انرژی، علاقه و شادابی در ادارهٔ مدرسه (۹ گویه، جمله‌های ۱ تا ۹؛ جمع از ۹ تا ۵۴).
• مسخ شخصیت: سردی و کم‌حوصلگی نسبت به معلمان، دانش‌آموزان و پیشنهادهایشان (۷ گویه، جمله‌های ۱۰ تا ۱۶؛ جمع از ۷ تا ۴۲).
• احساس عدم موفقیت: جا ماندن از رسیدگی، برنامه‌ریزی و همراهی با کار مدرسه (۷ گویه، جمله‌های ۱۷ تا ۲۳؛ جمع از ۷ تا ۴۲).

احساس عدم موفقیت را با کارآمدی اشتباه نگیرید. بالا بودن آن یعنی محرومیت از حس پیشبرد کار، نه نشانهٔ موفقیت مدیر.

هر گویه از ۱ («هرگز») تا ۶ («همیشه») نمره می‌گیرد و هر وجه جدا جمع می‌شود. نمرهٔ کل در این فرم تعریف نشده است.

هشت گویه پیش از جمع وارونه می‌شوند: ۶ و ۸ و ۹ در خستگی، و ۱۸ و ۱۹ و ۲۱ و ۲۲ و ۲۳ در احساس عدم موفقیت. نمرهٔ وارونه برابر است با ۷ منهای پاسخ. این جمله‌ها لذت، انرژی یا وقت کافی را وصف می‌کنند؛ موافقت با آن‌ها فرسودگی را بالا نمی‌برد. مسخ شخصیت گویهٔ وارونه ندارد. دامنهٔ خستگی ۹ تا ۵۴ است و دو وجه دیگر هر کدام ۷ تا ۴۲.

بازه‌های توصیفی: خستگی پایین ۹ تا ۲۴، متوسط ۲۵ تا ۳۹، بالا ۴۰ تا ۵۴. مسخ شخصیت و احساس عدم موفقیت هر کدام پایین ۷ تا ۱۹، متوسط ۲۰ تا ۳۰ و بالا ۳۱ تا ۴۲. این مرزها برش بالینی یا هنجار مدارس ایران نیستند.

این مقیاس برای کسی است که همین حالا مدیر مدرسه است؛ دبستان، متوسطه، هنرستان یا مجتمع. جمله‌ها از ادارهٔ مدرسه و رابطهٔ مدیر با معلم و دانش‌آموز حرف می‌زنند.

معلم، مشاور، معاون یا کارمند اداری، حتی با بار سنگین مدرسه، نتیجهٔ معناداری نمی‌گیرد. این فرم برای کارکنان غیرمدیر نوشته نشده است. اگر هنوز منصوب نشده‌اید یا سمت را ترک کرده‌اید، پاسخ‌ها به یک نقش زنده تکیه ندارند.

برای خودتان، سه جمع نشان می‌دهد انرژی ته کشیده، رابطه با معلم و دانش‌آموز سرد شده، یا حس می‌کنید به کار مدرسه نمی‌رسید. هر کدام گفت‌وگوی جدا می‌خواهد: یکی دربارهٔ بار و مرخصی، یکی دربارهٔ باز کردن رابطه، یکی دربارهٔ واقع‌بین کردن انتظار از وقت مدیر.

در حلقهٔ بهسازی مدیران، نتیجه فقط وقتی شروع حرف است که خودتان آن را روی میز بگذارید. منطقه، مؤسس، هیئت امنا و واحد ارزیابی نباید این برگه را برای گزینش، تمدید ابلاغ، ارتقا یا ارزشیابی سالانه بخواهند. هر اشتراک‌گذاری به رضایت شما بسته است.

خستگی بالا یعنی ادارهٔ مدرسه شما را از پا انداخته و بی‌علاقگی یا فکر رها کردن سمت پررنگ شده است. خستگی پایین یعنی انرژی و لذت کار، دست‌کم در بیشتر روزها، هنوز سر جایش است. مسخ شخصیت بالا یعنی برخورد با معلمان و دانش‌آموزان سرد، کم‌حوصله یا صوری شده و پایین بودن آن یعنی هنوز برایشان حوصله دارید. احساس عدم موفقیت بالا یعنی از رسیدگی و برنامه‌ریزی جا می‌مانید؛ پایین بودنش یعنی برای بودن کنار معلم و دانش‌آموز روزنه‌ای پیدا می‌کنید.

الگوی سه جمع از یک برچسب تکی مهم‌تر است. ممکن است خسته باشید و هنوز با معلمان گرم بمانید، یا انرژی داشته باشید و حس کنید به هیچ کاری نمی‌رسید. چون نمرهٔ کل وجود ندارد، یک وجه بالا را با دو وجه پایین معدل نکنید. گزارش هر بازه، معنای همان جمع و پیشنهاد عملی روز مدرسه را جدا می‌آورد. هیچ جمعی تشخیص اختلال روانی نیست.

بازه‌ها توصیفی‌اند و برای مدارس ایران هنجار منتشرشده‌ای در این فرم نیست. پاسخ، گزارش خود شماست؛ هفتهٔ بازدید منطقه یا فصل امتحان می‌تواند بسامدها را موقتاً بالا ببرد. این مقیاس کیفیت تدریس، سواد مدیریت و عملکرد مدرسه را نمی‌سنجد و جای نظر معلمان یا ارزیابی چندجانبه را نمی‌گیرد.

اگر جمله‌ها را در نقش معلم یا کارمند جواب دهید، جمع‌ها قابل خواندن نیستند. سه وجه را هم نباید به یک درصد فرسودگی چسباند.

فرم کوتاه فرسودگی مازلاش الگوی عمومی مشاغل یاری‌رسان را نشان می‌دهد تا ببینید تجربهٔ شما کجا مخصوص صندلی مدیر است. پرسشنامهٔ فرسودگی اولدنبورگ خستگی و گسستگی را در شغل‌های گوناگون می‌سنجد و برخلاف این مقیاس نمرهٔ کلی هم دارد. مقیاس تعارض و ابهام نقش ریزو روشن می‌کند بخشنامه و انتظار ناسازگار چقدر در این فشار دست دارند. مقیاس فرسودگی پاینز یک جمع کلی از درماندگی شغلی است و جای سه وجه مدرسه‌ای را نمی‌گیرد.

حال مدیر با تقویم مدرسه بالا و پایین می‌شود: شروع مهر، فصل امتحان، بازدید سرزده یا جابه‌جایی مدرسه. یک‌بار در هر نیم‌سال، یا چند هفته پس از انتصاب تازه و پس از آرام شدن یک بحران، تصویر پایدارتری می‌دهد تا یک روز بد. فاصلهٔ خیلی کوتاه معمولاً فقط همان هفتهٔ شلوغ را تکرار می‌کند.

در مدرسه‌های ایران مدیر اغلب باید هم‌زمان ستون آرامش جمع باشد و پاسخ‌گوی منطقه، انجمن اولیا و، در مدرسهٔ غیردولتی، مؤسس. گفتن از خستگی گاهی با کم آوردن اشتباه گرفته می‌شود، به‌خصوص در متوسطه که سایهٔ امتحان روی مدرسه است و در مدرسه‌های دو نوبته که روز مدیر دیر تمام می‌شود. این تعبیر نباید باعث شود گزینه‌ها را سبک‌تر از واقع بزنید.

نتیجه مال خود شماست. بدون اجازه‌تان برای رئیس منطقه، مؤسس یا هیئت امنا فرستاده نمی‌شود و نباید بهانهٔ تمدید نکردن ابلاغ شود.

این مقیاس برای خودشناسی مدیر مدرسه است و جای مشاورهٔ روان‌شناسی، پزشکی یا همراهی تخصصی در بحران شغلی را نمی‌گیرد. اگر خستگی به خواب، سلامت یا رابطهٔ شما با مدرسه آسیب جدی زده، از متخصص کمک بگیرید. نتیجه مبنای استخدام، تمدید ابلاغ، ارتقا یا ارزشیابی عملکرد نیست و برای رتبه‌بندی مدیران منطقه ساخته نشده است.