مقیاس کارکرد اجتماعی و سازگارانهٔ کودک و نوجوان (CASAFS)

نوجوانی فقط دوران احساس‌های تازه نیست؛ دوران نقش‌های تازه هم هست. نوجوان هم‌زمان دانش‌آموز است، دوست است، فرزند و خواهر یا برادر است، و کم‌کم مسئول کارهای خودش. وقتی حال روحی خوب نیست، اثرش زودتر از هر جا در همین نقش‌ها دیده می‌شود: نمره‌ها پایین می‌آیند، دوستی‌ها کم‌رنگ می‌شوند، بحث‌های خانه بیشتر می‌شود. این پرسشنامه کمک می‌کند ببینید زندگی روزمره در این چهار نقش چطور پیش می‌رود. گاهی همین دیدن، نخستین نشانهٔ سختی‌ای است که هنوز به زبان نیامده، و گاهی هم یادآوری نقطه‌های قوتی که در شلوغی روزها گم شده‌اند.

مقیاس کارکرد اجتماعی و سازگارانهٔ کودک و نوجوان، که با نام کوتاه CASAFS شناخته می‌شود، را کارمن پرایس، سوزان اسپنس، جینی شفیلد و کارولین دونوان در دانشگاه کوئینزلند استرالیا ساختند و گزارش آن در سال ۲۰۰۲ منتشر شد. این ابزار برای نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله طراحی شده و خود نوجوان آن را پر می‌کند. ایدهٔ پشت آن از مفهوم «سازگاری اجتماعی» وایزمن و بوثول آمده است: سلامت روان در زندگی واقعی یعنی توانایی از عهدهٔ نقش‌های اصلی زندگی برآمدن، نه فقط نداشتن علائم. سازندگان ساختار چهاربخشی آن را با تحلیل عاملی تأیید کردند و نشان دادند کارکرد پایین‌تر با علائم افسردگی بیشتر همراه است، حتی وقتی افسردگی به حد تشخیص نمی‌رسد.

هدف این پرسشنامه سنجش کارکرد روزمرهٔ نوجوان در چهار حوزه است: مدرسه، دوستان و همسالان، خانواده، و کارهای خانه و مراقبت از خود. نتیجه نشان می‌دهد کدام حوزه نقطهٔ قوت است و کدام به توجه بیشتری نیاز دارد. سازندگان این ابزار را برای این ساختند که در کنار پرسشنامه‌های علائم، مثل اضطراب و افسردگی، اثر مشکلات بر زندگی واقعی هم دیده شود. این ابزار اضطراب، افسردگی یا هیچ اختلال دیگری را تشخیص نمی‌دهد و هوش یا استعداد را هم نمی‌سنجد. آنچه می‌سنجد، تصویر خود نوجوان از زندگی‌اش است.

پرسشنامه ۲۴ جمله دارد که شش‌تا شش‌تا به چهار حوزه تعلق دارند و به‌صورت چرخشی چیده شده‌اند: جملهٔ اول مدرسه، دوم همسالان، سوم خانواده، چهارم خانه، و این ترتیب شش بار تکرار می‌شود. هر جمله از یک امتیاز («هرگز») تا چهار امتیاز («همیشه») نمره می‌گیرد. چهار جمله وارونه حساب می‌شوند: مشکل در کار مدرسه، تنها گذراندن بیشتر وقت آزاد، دعوا با والدین و مشکل در پیدا کردن دوست. نمرهٔ هر حوزه بین ۶ تا ۲۴ و نمرهٔ کل بین ۲۴ تا ۹۶ است و نمرهٔ بالاتر یعنی کارکرد بهتر.

این پرسشنامه برای نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله است که بتوانند جمله‌های ساده را بخوانند و خودشان پاسخ دهند. برای کودکان کوچک‌تر طراحی نشده است. اگر نوجوانی در خواندن مشکل دارد، بزرگسالی می‌تواند جمله‌ها را بلند بخواند، بی‌آنکه در انتخاب پاسخ دخالت کند. پاسخ دادن در فضایی آرام و خصوصی، صداقت را بیشتر می‌کند.

در خانه، نتیجه می‌تواند شروع گفت‌وگویی آرام دربارهٔ اینکه زندگی نوجوان در هر بخش چطور پیش می‌رود باشد. در مدرسه، مشاور می‌تواند از آن برای پیدا کردن دانش‌آموزانی استفاده کند که در یک حوزه سختی دارند و کمتر دیده می‌شوند. در مشاوره و درمان، پر کردن دوباره پس از چند ماه نشان می‌دهد کارکرد بهتر شده یا نه. این ابزار برای گزینش، رتبه‌بندی یا تصمیم انضباطی ساخته نشده است.

نتیجه به‌صورت پنج نمره ارائه می‌شود: چهار نمرهٔ حوزه و یک نمرهٔ کل. برای هر نمره سه سطح در نظر گرفته شده است. چون سازندگان برش رسمی منتشر نکرده‌اند و هنجار ایرانی هم در دست نیست، این سطح‌ها از تقسیم طیف پاسخ‌ها آمده‌اند و مقایسه با نوجوانان دیگر نیستند. «پایین» یعنی بیشتر پاسخ‌ها «هرگز» یا «گاهی» بوده‌اند. همیشه چهار حوزه را کنار هم ببینید؛ یک نمرهٔ کل متوسط ممکن است یک حوزهٔ بسیار سخت را پنهان کرده باشد.

این ابزار خودگزارشی است و به صداقت و حال روز پاسخ‌دهنده بستگی دارد. اعتباریابی منتشرشده‌ای در ایران پیدا نشد و برش رسمی وجود ندارد. گزینهٔ «صدق نمی‌کند» نسخهٔ اصلی برای جمله‌های خانواده در این فرم حذف شده؛ پس برای تک‌فرزندها یا نوجوانانی که یکی از والدین را ندارند، نمره ممکن است کمی پایین‌تر از واقعیت باشد. چند جمله، مثل دوستی با جنس دیگر، در بستر ایران معنای متفاوتی دارند.

این پرسشنامه در کنار سنجش علائم معنای کامل‌تری پیدا می‌کند. مقیاس اضطراب کودکان اسپنس، که یکی از سازندگان همین ابزار ساخته، یا یک پرسشنامهٔ افسردگی نوجوان، نشان می‌دهند حال درونی چیست و این ابزار نشان می‌دهد آن حال چه اثری بر زندگی روزمره دارد. ترکیب این دو، تصویری روشن‌تر از هر کدام به‌تنهایی می‌دهد.

برای دیدن تغییر، فاصلهٔ دو تا سه ماه مناسب است؛ یعنی زمانی که فرصت امتحان یک تغییر یا دریافت کمک وجود داشته. سازندگان پایداری نمرهٔ کل را در فاصلهٔ یک ساله بررسی کرده‌اند. تکرار در فاصلهٔ چند روز معمولاً چیزی نشان نمی‌دهد. پس از رویدادهای مهم، مثل تغییر مدرسه، هم پاسخ دوباره مفید است.

جمله‌ها از نسخهٔ استرالیایی ترجمه شده‌اند. نام درس‌ها با برنامهٔ مدارس ایران جور شده، چنان‌که دستورالعمل سازندگان اجازه داده؛ مثلاً درس فارسی به‌جای زبان انگلیسی آمده است. «رقص مدرسه» به «برنامهٔ مدرسه» تبدیل شده است. جملهٔ دوستی با جنس دیگر و انتظار کار خانه از پسران، در خانواده‌های ایرانی معنای متفاوتی دارند و در تفسیر باید در نظر گرفته شوند.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی و آغاز گفت‌وگوست و جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک را نمی‌گیرد. اگر نوجوانی از ناامیدی شدید یا فکر آسیب به خود حرف می‌زند، فوراً با اورژانس ۱۱۵، خط مشاورهٔ ۱۴۸۰ یا یک متخصص تماس بگیرید. اگر نوجوان در خانه یا مدرسه آزار می‌بیند، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ در دسترس است. تصمیم‌های مهم دربارهٔ نوجوان نباید فقط بر پایهٔ این نتیجه گرفته شوند.