مقیاس باورهای کودکان دربارهٔ جدایی پدر و مادر (CBAPS)

مقیاس باورهای کودکان دربارهٔ جدایی پدر و مادر (Children's Beliefs About Parental Divorce Scale، CBAPS) را لارنس کردک و برتولد برگ ساختند و در سال ۱۹۸۷ در مجلهٔ روان‌شناسی مشاوره و بالینی منتشر کردند. آن‌ها پرسشنامه را با ۱۷۰ دانش‌آموز با میانگین سنی یازده سال، که پدر و مادرشان جدا شده بودند، بررسی کردند. در ایران هم پژوهشگران این پرسشنامه را به کار برده‌اند و پایایی آن ۰٫۸۲ گزارش شده است، اما هنجار ایرانی منتشر نشده است. نسخهٔ فارسی این سایت ترجمه‌ای مستقل است.

حق نشر این مقیاس با کردک است و در مجموعه‌های ابزار بالینی با اجازهٔ او بازنشر شده است.

وقتی پدر و مادر از هم جدا می‌شوند، بچه‌ها دربارهٔ این اتفاق فکر می‌کنند و برای خودشان توضیح می‌سازند. بعضی از این توضیح‌ها آرامش می‌دهند و بعضی، مثل «شاید تقصیر من بود» یا «شاید هر دو مرا رها کنند»، بار سنگینی روی دوش بچه می‌گذارند؛ در حالی که معمولاً درست نیستند. این پرسشنامه به شما و بزرگ‌ترهایتان کمک می‌کند ببینید کدام فکرها این روزها در ذهنتان هست و کدام‌یک ممکن است به حرف زدن و کمک نیاز داشته باشد.

پاسخ‌ها خصوصی‌اند و فقط برای خود شما نمایش داده می‌شوند.

این پرسشنامه «باورهای دردسرساز» کودک را دربارهٔ جدایی پدر و مادرش می‌شمارد؛ فکرهایی که پژوهش‌های بالینی در بسیاری از بچه‌های پدر و مادرهای جداشده دیده‌اند. این فکرها در شش دسته جای می‌گیرند: سرزنش خود، ترس از رها شدن، امید به آشتی، سرزنش پدر، سرزنش مادر، و نگرانی از واکنش دوستان یا کناره‌گیری از آن‌ها. هدف شناختن فکرهایی است که می‌شود درباره‌شان حرف زد و آن‌ها را سبک‌تر کرد، نه قضاوت دربارهٔ کودک یا پدر و مادرش.

این پرسشنامه احساس‌ها را مستقیم نمی‌سنجد، اما فکرها معمولاً روی احساس و رفتار کودک اثر دارند.

پرسشنامه ۳۶ جملهٔ بله‌وخیر دارد که در شش دستهٔ شش‌جمله‌ای جای می‌گیرند. برای بیشتر جمله‌ها «بله» پاسخ دردسرساز است، اما برای چهارده جملهٔ مثبت (۵، ۷، ۸، ۱۰، ۱۳، ۲۱، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۸، ۳۱، ۳۲، ۳۳ و ۳۴)، مثل «پدرم معمولاً آدم خوبی است»، پاسخ «خیر» دردسرساز حساب می‌شود. هر پاسخ دردسرساز یک امتیاز دارد و نمرهٔ کل از ۰ تا ۳۶ است؛ نمرهٔ بالاتر یعنی فکرهای دردسرساز بیشتر. نتیجه در سه سطح کم (۰ تا ۸)، متوسط (۹ تا ۱۳) و زیاد (۱۴ تا ۳۶) گزارش می‌شود.

شش دسته جداگانه نمره نمی‌گیرند، اما مرور جمله‌ها نشان می‌دهد فکرهای دردسرساز بیشتر در کدام دسته‌اند.

این پرسشنامه برای کودکان و نوجوانان حدود ۸ تا ۱۴ ساله است که پدر و مادرشان از هم جدا شده‌اند یا جدا زندگی می‌کنند و خودشان به آن پاسخ می‌دهند. برای بچه‌های کوچک‌تر، بزرگسالی می‌تواند جمله‌ها را بخواند، بی‌آن‌که در پاسخ دخالت کند.

پاسخ‌دهنده خود کودک است.

۳۶ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «بله» و «خیر». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کم (۰ تا ۸) یعنی فکرهای دردسرساز کم است و در حد میانگین گروه آمریکایی سازندگان یا پایین‌تر. نمرهٔ متوسط (۹ تا ۱۳) یعنی کمی بالاتر از آن میانگین، اما کمتر از یک انحراف معیار بالاتر. نمرهٔ زیاد (۱۴ تا ۳۶) یعنی دست‌کم یک انحراف معیار بالاتر از میانگین. این سطح‌ها بر پایهٔ هنجار جهانی (میانگین ۸٫۲ و انحراف معیار ۴٫۹۸) ساخته شده‌اند، نه هنجار ایرانی، و نقطهٔ برش بالینی نیستند. مهم‌تر از نمرهٔ کل، دیدن این است که فکرهای سخت در کدام دسته‌اند.

فکرهای سرزنش خود و ترس از رها شدن، حتی اندک، ارزش توجه بیشتری دارند.

در این پرسشنامه سی و شش جمله دربارهٔ شما و پدر و مادرتان، که از هم جدا شده‌اند، می‌خوانید. اگر جمله دربارهٔ فکر یا احساس شما درست است، «بله» را بزنید و اگر درست نیست، «خیر» را. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. پاسخ‌هایتان فقط نشان می‌دهد این روزها دربارهٔ جدایی پدر و مادرتان چه فکرهایی دارید.

به همهٔ جمله‌ها پاسخ دهید. اگر دربارهٔ جمله‌ای مطمئن نیستید، پاسخی را بزنید که به فکر امروزتان نزدیک‌تر است. بهتر است پرسشنامه را در جای آرام و بدون حضور پدر یا مادرتان پر کنید تا راحت‌تر جواب بدهید.

حدود ده دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

هنجار این پرسشنامه از کودکان آمریکایی در دههٔ ۱۹۸۰ است و ممکن است برای بچه‌های ایرانی امروز دقیق نباشد. ترجمهٔ فارسی این سایت جداگانه اعتباریابی نشده است. پرسشنامه فکرها را می‌سنجد، نه احساس‌ها یا مشکلات رفتاری را. نمی‌تواند تشخیص دهد ناراحتی کودک از یکی از والدین دلیل واقعی دارد یا نه. نتیجه جای ارزیابی مشاور یا روان‌شناس را نمی‌گیرد.

نقطهٔ برش بالینی برای آن منتشر نشده است.

این پرسشنامه ابزاری آموزشی و غربالگری است و جای ارزیابی مشاور یا روان‌شناس کودک را نمی‌گیرد. نتیجه دربارهٔ پدر یا مادر یا تصمیم‌های حضانت حکم نمی‌دهد. اگر کودک در خانه احساس ناامنی می‌کند یا آزار می‌بیند، با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید. برای مشاوره، صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) در دسترس است و در خطر فوری اورژانس (۱۱۵).

برای تصویر کامل‌تر، این پرسشنامه را می‌توان کنار ابزارهایی مثل پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات (SDQ) یا پرسشنامه‌های اضطراب و افسردگی کودک به کار برد. گفت‌وگو با کودک و با هر دو والد، در صورت امکان، مهم‌ترین مکمل است.

اگر نمره بالاست و نشانه‌های غم یا اضطراب هم دیده می‌شود، ارزیابی کامل‌تر به‌وسیلهٔ روان‌شناس کودک توصیه می‌شود.

فکرهای کودک دربارهٔ جدایی با گذشت زمان و اتفاق‌های تازه تغییر می‌کنند. برای دیدن اثر مشاوره یا تغییرهای خانوادگی، فاصلهٔ سه تا شش ماه مناسب است. پس از اتفاق‌های مهم، مثل ازدواج دوبارهٔ یکی از والدین یا جابه‌جایی خانه، تکرار پرسشنامه می‌تواند مفید باشد.

در ایران، جدایی پدر و مادر گاهی هنوز موضوعی است که دربارهٔ آن با بچه‌ها کمتر حرف زده می‌شود و ممکن است اطرافیان جلوی بچه از یکی از والدین بد بگویند. این سکوت یا حرف‌ها می‌تواند فکرهای دردسرساز را بیشتر کند. همچنین بچه‌ها ممکن است از روی ادب یا ترس، دربارهٔ پدر یا مادرشان پاسخ صادقانه ندهند. یادآوری محرمانه‌بودن پاسخ‌ها کمک می‌کند.

در بعضی خانواده‌ها هم پدربزرگ و مادربزرگ نقش بزرگی در مراقبت پیدا می‌کنند که می‌تواند حمایت‌کننده باشد.