مقیاس اضطراب کودکان اسپنس (SCAS)

بچه‌ها هم مثل بزرگ‌ترها گاهی می‌ترسند و نگران می‌شوند. ترس از تاریکی، دلشوره پیش از امتحان یا دلتنگی وقتی پدر و مادر دور هستند، بخشی عادی از بزرگ شدن است. اما برای بعضی کودکان و نوجوانان این احساس‌ها آن‌قدر زیاد می‌شود که خواب، درس، دوستی یا رفتن به مدرسه را سخت می‌کند. این پرسشنامه کمک می‌کند تصویری روشن‌تر از این‌که کدام نوع ترس یا نگرانی در زندگی کودک پررنگ‌تر است به دست بیاید. نتیجه نقطهٔ شروعی برای گفت‌وگو در خانواده، مدرسه یا جلسهٔ مشاوره است و به بزرگ‌ترها نشان می‌دهد کجا حمایت بیشتری لازم است.

مقیاس اضطراب کودکان اسپنس، با نام انگلیسی Spence Children's Anxiety Scale و نام کوتاه SCAS، را سوزان اسپنس، روان‌شناس استرالیایی، ساخته است. نخستین گزارش‌های آن در سال ۱۹۹۷ در Journal of Abnormal Psychology و در سال ۱۹۹۸ در Behaviour Research and Therapy منتشر شد. پایهٔ نظری مقیاس، طبقه‌بندی اختلال‌های اضطرابی در راهنمای تشخیصی DSM-IV بود و اسپنس نشان داد که نشانه‌های اضطراب کودکان در شش دستهٔ جدا اما مرتبط با هم جمع می‌شوند. بعدها نسخهٔ والدین، با نام SCAS-P، و نسخهٔ پیش‌دبستانی نیز ساخته شد. ناتا و همکاران در سال ۲۰۰۴ ساختار شش‌عاملی هر دو نسخه را در نمونه‌های هلندی تأیید کردند و ترجمه‌های فراوانی، از جمله نسخهٔ فارسی، در دست است.

هدف این ابزار سنجش شدت نشانه‌های اضطراب در کودکان و نوجوانان از زبان خودشان است. نمرهٔ کل، میزان کلی اضطراب را نشان می‌دهد و شش خرده‌مقیاس، نوع آن را:
• اضطراب جدایی با ۶ جمله
• ترس اجتماعی با ۶ جمله
• وسواس فکری و عملی با ۶ جمله
• پانیک و گذرهراسی با ۹ جمله
• ترس از آسیب جسمی با ۵ جمله
• اضطراب فراگیر با ۶ جمله
این تفکیک کمک می‌کند معلوم شود اضطراب کودک بیشتر به دوری از خانواده مربوط است، به جمع و قضاوت دیگران، یا به نگرانی‌های پراکنده.

پرسشنامه ۴۴ جمله دارد. از این تعداد، ۳۸ جمله نمره می‌گیرند و ۶ جملهٔ مثبت، یعنی جمله‌های ۱۱، ۱۷، ۲۶، ۳۱، ۳۸ و ۴۳، فقط برای کاستن از حال‌وهوای منفی پرسشنامه آمده‌اند و در نمره حساب نمی‌شوند. هر جمله با چهار گزینه پاسخ داده می‌شود: هرگز صفر، گاهی یک، اغلب دو و همیشه سه. هیچ جملهٔ معکوسی وجود ندارد. نمرهٔ کل از صفر تا ۱۱۴ است. خرده‌مقیاس‌های شش‌جمله‌ای از صفر تا ۱۸، پانیک و گذرهراسی از صفر تا ۲۷ و ترس از آسیب جسمی از صفر تا ۱۵ نمره می‌گیرند. در این گزارش، هر دامنه به سه بازهٔ کم‌تکرار، متوسط و پرتکرار تقسیم شده است. این بازه‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها تعریف شده‌اند و با جدول‌های هنجاری سن و جنس یکی نیستند.

این نسخه برای کودکان و نوجوانان هشت تا پانزده ساله طراحی شده است و خود کودک آن را پر می‌کند. کودکان کم‌سن‌تر یا کسانی که در خواندن مشکل دارند، می‌توانند جمله‌ها را با کمک یک بزرگسال بی‌طرف بشنوند. برای کودکانی که در بحران حاد هستند یا اخیراً رویداد آسیب‌زای شدیدی را تجربه کرده‌اند، پرسشنامه جایگزین ارزیابی فوری تخصصی نیست.

در خانه، نتیجه به والدین کمک می‌کند بفهمند کدام موقعیت‌ها برای فرزندشان دشوار است و به‌جای سرزنش یا اطمینان‌دادن مکرر، با او برنامه‌ای پله‌پله بچینند. در مدرسه، مشاور می‌تواند با رضایت خانواده از این ابزار برای شناسایی دانش‌آموزانی استفاده کند که اضطرابشان بی‌صدا مانده است و برای آن‌ها کلاس‌های مهارت‌آموزی یا ارجاع ترتیب دهد. در مشاوره و روان‌درمانی، نمرهٔ خرده‌مقیاس‌ها نقشهٔ اولیهٔ جلسه‌ها را مشخص می‌کند و تکرار پرسشنامه، تغییر را نشان می‌دهد. نتیجه هرگز نباید برای برچسب‌زدن، رتبه‌بندی یا تصمیم انضباطی به کار رود.

برای خواندن نتیجه، ابتدا به نمرهٔ کل نگاه کنید تا شدت کلی اضطراب روشن شود؛ سپس خرده‌مقیاس‌ها را مقایسه کنید تا ببینید کدام حوزه پررنگ‌تر است. بازهٔ کم‌تکرار یعنی کودک بیشتر جمله‌ها را با «هرگز» یا «گاهی» پاسخ داده است؛ بازهٔ متوسط یعنی بسیاری از حالت‌ها گاه‌وبیگاه و بعضی اغلب رخ می‌دهند؛ و بازهٔ پرتکرار یعنی این تجربه‌ها بخش ثابتی از زندگی روزانهٔ کودک شده‌اند. در کاربرد بالینی، اسپنس جدول‌های نمرهٔ تی بر پایهٔ سن و جنس فراهم کرده و نمرهٔ تی ۶۰ یا بیشتر را نشانهٔ بالا بودن اضطراب دانسته است؛ بازه‌های این گزارش چنین مقایسه‌ای نیستند. یک خرده‌مقیاس بالا، حتی با نمرهٔ کل متوسط، ارزش پیگیری دارد.

پاسخ‌ها به درک و صداقت کودک بستگی دارد. برخی کودکان برای خوشایند بزرگ‌ترها ترس‌هایشان را کمتر نشان می‌دهند و برخی، در روزی بد، بیشتر. پرسشنامه نشانه‌ها را می‌شمارد اما علت، مدت و میزان اختلال در زندگی را نمی‌سنجد. بازه‌های این گزارش بر هنجارهای ایرانی استوار نیستند. نشانه‌های افسردگی، کم‌توجهی یا آسیب روانی پس از حادثه را نمی‌سنجد و گاهی با اضطراب اشتباه گرفته می‌شوند. برای تصمیم‌گیری مهم، ارزیابی تخصصی ضروری است.

برای تصویری کامل‌تر می‌توان نسخهٔ والدین همین مقیاس را هم اجرا کرد تا دید خانواده و کودک کنار هم قرار بگیرد. پرسشنامهٔ نقاط قوت و مشکلات گودمن، با نام SDQ، دامنهٔ گسترده‌تری از مشکلات رفتاری و هیجانی را پوشش می‌دهد. مقیاس افسردگی کودکان، با نام CDI، برای بررسی همراهی غم و اضطراب مفید است. فهرست غربالگری اختلال‌های هیجانی وابسته به اضطراب کودکان، با نام SCARED، نیز ابزار همتای نزدیکی است.

در پیگیری درمان، تکرار هر چهار تا شش هفته معقول است تا تغییرها دیده شوند. در غربالگری مدرسه، یک بار در هر نیم‌سال کافی است. تکرار زودتر از دو هفته معمولاً بیشتر یادآوری پاسخ‌های قبلی است تا تغییر واقعی. بهتر است پرسشنامه در شرایطی مشابه، مثلاً دور از روزهای امتحان، تکرار شود.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، نزدیکی عاطفی زیاد و تنها نخوابیدن کودک تا سنین بالاتر امری پذیرفته است؛ بنابراین نمرهٔ اضطراب جدایی را باید با در نظر گرفتن عادت‌های خانواده خواند. فشار کنکور و رقابت تحصیلی نیز می‌تواند نگرانی فراگیر را بالا ببرد. گاهی ترس کودک با جمله‌هایی مثل «بزرگ شدی، خجالت بکش» پاسخ داده می‌شود که او را به پنهان‌کاری می‌کشاند. نتیجهٔ پرسشنامه اطلاعات شخصی کودک است؛ نباید بدون رضایت خانواده در اختیار معلمان یا دیگران قرار گیرد و بهتر است خود کودک هم بداند چه کسی آن را می‌بیند.

این گزارش ابزاری آموزشی و غربالگری است و تشخیص پزشکی یا روان‌شناختی به شمار نمی‌رود. نمره‌ها بر پایهٔ پاسخ‌های خود کودک در یک زمان مشخص به دست آمده‌اند و ممکن است با تغییر شرایط عوض شوند. هیچ تصمیم درمانی، تحصیلی یا خانوادگی نباید فقط بر پایهٔ این نتیجه گرفته شود. اگر کودک از آسیب زدن به خود حرف می‌زند، از مدرسه رفتن کاملاً سر باز می‌زند یا ترس‌هایش زندگی روزانه را مختل کرده است، هرچه زودتر با روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک و نوجوان تماس بگیرید.