پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات، فرم والد (SDQ)

پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات یکی از پرکاربردترین ابزارهای کوتاه برای نگاه کردن به سلامت روان کودکان در جهان است. این فرم، که نسخهٔ والد برای کودکان چهار تا هفده ساله است، در بیست‌وپنج جمله پنج جنبه از زندگی هیجانی و رفتاری کودک را می‌پوشاند.

ویژگی مهم این پرسشنامه این است که فقط به مشکلات نگاه نمی‌کند. کنار نگرانی، رفتار، توجه و دوستی، مهربانی و همدلی کودک را هم می‌سنجد. نتیجه، تصویری متعادل‌تر است که هم دشواری‌ها و هم توانایی‌ها را نشان می‌دهد و به شما کمک می‌کند بدانید کجا به توجه بیشتری نیاز است.

پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات (Strengths and Difficulties Questionnaire, SDQ) را رابرت گودمن، روان‌پزشک کودک بریتانیایی، ساخت و نخستین گزارش آن در سال ۱۹۹۷ در مجلهٔ روان‌شناسی و روان‌پزشکی کودک منتشر شد. از آن زمان، به ده‌ها زبان ترجمه شده و در پژوهش، مدرسه و درمانگاه به کار رفته است.

فرم والد سه گزینه دارد که صفر، یک و دو امتیاز می‌گیرند. پنج جمله معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. برش‌هایی که این گزارش به کار می‌برد، برش‌های سه‌سطحی اصلی سازنده برای فرم والد است: نزدیک به میانگین، مرزی و بالا، یا برای رفتار جامعه‌پسند، پایین. هنجار ایرانی جداگانه‌ای برای این برش‌ها ادعا نمی‌شود.

هدف این پرسشنامه غربالگری است: کمک به اینکه زودتر ببینید آیا جنبه‌ای از زندگی هیجانی، رفتاری یا اجتماعی فرزندتان بیش از معمول دشوار شده است. پنج مقیاس آن عبارت‌اند از:
• نشانه‌های هیجانی، پنج جمله
• مشکلات سلوک، پنج جمله
• بیش‌فعالی و کم‌توجهی، پنج جمله
• مشکلات با هم‌سالان، پنج جمله
• رفتار جامعه‌پسند، پنج جمله

چهار مقیاس نخست با هم جمع مشکلات را می‌سازند. این ابزار برای تشخیص اختلال ساخته نشده است؛ نتیجهٔ آن نقطهٔ شروع گفت‌وگو با خودتان، با معلم و در صورت نیاز با متخصص سلامت روان کودک است. پیگیری منظم با همین فرم هم نشان می‌دهد حمایت‌ها اثر داشته‌اند یا نه.

پرسشنامه ۲۵ جمله دارد که در پنج مقیاس پنج‌جمله‌ای گروه‌بندی شده‌اند.

نشانه‌های هیجانی: جمله‌های ۳، ۸، ۱۳، ۱۶ و ۲۴.
مشکلات سلوک: جمله‌های ۵، ۷، ۱۲، ۱۸ و ۲۲؛ جملهٔ ۷ معکوس است.
بیش‌فعالی و کم‌توجهی: جمله‌های ۲، ۱۰، ۱۵، ۲۱ و ۲۵؛ جمله‌های ۲۱ و ۲۵ معکوس‌اند.
مشکلات با هم‌سالان: جمله‌های ۶، ۱۱، ۱۴، ۱۹ و ۲۳؛ جمله‌های ۱۱ و ۱۴ معکوس‌اند.
رفتار جامعه‌پسند: جمله‌های ۱، ۴، ۹، ۱۷ و ۲۰.

هر مقیاس صفر تا ده نمره دارد. جمع مشکلات از بیست جملهٔ چهار مقیاس دشواری ساخته می‌شود و صفر تا چهل است. رفتار جامعه‌پسند جداگانه گزارش می‌شود. پرسش‌های اثرگذاری نسخهٔ گسترش‌یافته در این نمره‌ها حساب نمی‌شوند.

این فرم برای والدین یا مراقبان اصلی کودکان چهار تا هفده ساله است؛ کسی که کودک را در زندگی روزمره خوب می‌شناسد. برای نوجوانان یازده ساله و بزرگ‌تر، نسخهٔ خودگزارشی جداگانه‌ای هم وجود دارد و معلمان هم فرم مخصوص خودشان را دارند. کنار هم گذاشتن دیدگاه‌ها، تصویر کامل‌تری می‌دهد.

مدرسه‌ها و مراکز مشاوره از این پرسشنامه برای غربالگری گروهی، شناسایی زودهنگام کودکانی که به حمایت نیاز دارند و پیگیری اثر برنامه‌ها استفاده می‌کنند. در درمانگاه‌ها، اغلب پیش از نخستین جلسه از والدین خواسته می‌شود آن را پر کنند تا متخصص تصویر اولیه‌ای داشته باشد.

استفادهٔ سازمانی از نتیجه، تنها با رضایت والدین، با حفظ محرمانگی و برای کمک به کودک مجاز است. نتیجهٔ یک کودک نباید بدون اجازهٔ خانواده با دیگران در میان گذاشته شود.

هر یک از چهار مقیاس دشواری و جمع مشکلات در سه سطح گزارش می‌شوند. برش‌های سه‌سطحی اصلی فرم والد چنین است: نشانه‌های هیجانی صفر تا سه، چهار، پنج تا ده؛ سلوک صفر تا دو، سه، چهار تا ده؛ بیش‌فعالی صفر تا پنج، شش، هفت تا ده؛ هم‌سالان صفر تا دو، سه، چهار تا ده؛ و جمع مشکلات صفر تا سیزده، چهارده تا شانزده، هفده تا چهل. در رفتار جامعه‌پسند، جهت برعکس است: صفر تا چهار پایین، پنج مرزی و شش تا ده نزدیک به میانگین.

این برش‌ها طوری تعیین شده‌اند که حدود هشتاد درصد کودکان در سطح معمول، حدود ده درصد در مرزی و حدود ده درصد در سطح بالا قرار بگیرند. نمرهٔ بالا یعنی احتمال دشواری قابل توجه بیشتر است، نه اینکه تشخیص قطعی وجود دارد.

این پرسشنامه کوتاه است و همه‌چیز را نمی‌سنجد. مشکلات یادگیری، خواب، خوردن، گفتار و زبان یا ویژگی‌های طیف اوتیسم در آن به‌طور کامل پوشش داده نمی‌شوند. نتیجه، دیدگاه یک نفر دربارهٔ شش ماه گذشته است و ممکن است با دیدگاه معلم یا خود کودک فرق کند.

برش‌ها از نمونه‌ای بریتانیایی به دست آمده‌اند و برای این گزارش، هنجار ایرانی جداگانه‌ای به کار نرفته است. فاصلهٔ سطح‌ها کوچک است و یک پاسخ متفاوت ممکن است سطح را تغییر دهد. هیچ تصمیم مهمی نباید فقط بر پایهٔ این نتیجه گرفته شود.

بهترین تصویر از کنار هم گذاشتن چند منبع به دست می‌آید: فرم معلم همین پرسشنامه، فرم خودگزارشی برای نوجوانان یازده ساله و بزرگ‌تر، گفت‌وگو با خود کودک و مشاهدهٔ شما. اگر مقیاسی در سطح بالاست، متخصص ممکن است ابزار تخصصی‌تری به کار ببرد؛ برای نمونه سیاههٔ رفتاری کودک آخنباخ برای نگاهی گسترده‌تر به رفتار، مقیاس اضطراب کودکان اسپنس برای نگرانی و ترس، یا مقیاس‌های درجه‌بندی کانرز برای توجه و بیش‌فعالی. این پرسشنامه درِ ورود است، نه پایان مسیر.

اگر نگرانی خاصی ندارید، سالی یک بار پر کردن این فرم کافی است. اگر نتیجه مرزی بود، حدود سه ماه بعد دوباره آن را پر کنید تا ببینید روند چگونه است. پس از شروع یک برنامهٔ کمک یا درمان، متخصص معمولاً چند ماه بعد از آن برای سنجش پیشرفت استفاده می‌کند. پس از رویدادهای بزرگ زندگی هم تکرار آن مفید است.

این پرسشنامه در فرهنگ‌های بسیاری به کار رفته و ساختار کلی آن قابل استفاده بوده است، اما برداشت از رفتار کودک در هر فرهنگ رنگ خودش را دارد. در خانواده‌های ما، مثلاً، حرف‌شنوی ارزش بالایی دارد و ممکن است کودکی کم‌حرف و مطیع کمتر «مشکل‌دار» دیده شود، حتی اگر درونش نگرانی زیادی باشد.

هنگام پاسخ دادن، رفتار فرزندتان را با هم‌سن‌هایش مقایسه کنید، نه با انتظارات آرمانی. و هنگام خواندن نتیجه، به یاد داشته باشید که برش‌ها هنجار ایرانی نیستند. پاسخ‌های شما دربارهٔ فرزندتان اطلاعاتی حساس است؛ آن را فقط با کسانی در میان بگذارید که برای کمک به او لازم است.

این نتیجه جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک را نمی‌گیرد و برای تشخیص، درمان یا تصمیم‌های آموزشی کافی نیست. اگر فرزندتان از ناامیدی یا آسیب زدن به خود حرف می‌زند، یا رفتار خطرناکی دارد، منتظر نمانید و همان روز با متخصص یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید. در خطر فوری جانی، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید.