مقیاس اجتماعی‌شدن قومی و فرهنگی در خانواده (FES)

مقیاس اجتماعی‌شدن قومی در خانواده (Familial Ethnic Socialization Measure) را آدریانا اومانیا-تیلور ساخت. نسخهٔ نخست نُه جمله داشت و در پژوهشی دربارهٔ هویت قومی نوجوانان مکزیکی‌تبار در آمریکا (اومانیا-تیلور و فاین، ۲۰۰۴) به کار رفت. نسخهٔ دوازده‌جمله‌ای، که اینجا آمده، همراه با شیوهٔ نمره‌گذاری در مجموعهٔ ابزارهای سازمان بهداشت پان‌امریکن (اورپیناس، ریکو و مارتینز، ۲۰۱۳) منتشر شده است. پایایی درونی نسخهٔ دوازده‌جمله‌ای در نمونه‌های گوناگون قومی بین ۰٫۹۲ تا ۰٫۹۴ گزارش شده است.

هر خانواده‌ای چیزی از گذشته با خود می‌آورد: زبانی یا گویشی، ترانه‌هایی، غذاهایی، جشن‌هایی و داستان‌هایی از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها. بعضی خانواده‌ها این میراث را آشکارا آموزش می‌دهند و دربارهٔ اهمیتش حرف می‌زنند؛ بعضی آن را بی‌صدا در زندگی روزمره زنده نگه می‌دارند؛ و بعضی، به دلیل مهاجرت، شلوغی زندگی یا انتخاب خودشان، کمتر به آن می‌پردازند. این مقیاس به شما کمک می‌کند ببینید خانواده‌تان چقدر شما را با این ریشه‌ها آشنا کرده است. نتیجه نه نمرهٔ خوب یا بد، بلکه تصویری است برای فکر کردن دربارهٔ اینکه این ریشه‌ها چه جایی در زندگی شما دارند و دوست دارید چه جایی داشته باشند.

هدف این مقیاس سنجیدن میزان «اجتماعی‌شدن قومی و فرهنگی» در خانواده است: اینکه نوجوان چقدر احساس می‌کند خانواده‌اش او را با پیشینهٔ قومی و فرهنگی‌اش آشنا کرده است. ۱۲ جمله دو راه این آشنایی را پوشش می‌دهند: راه آشکار، یعنی آموزش و گفت‌وگو دربارهٔ ارزش‌ها، باورها، تاریخ و اهمیت این پیشینه، و راه پنهان، یعنی حضور آن در زندگی روزمره با جشن‌ها، موسیقی، تزئین خانه، رفت‌وآمدها و رویدادهای فرهنگی. این مقیاس احساس شما نسبت به این فرهنگ یا قوت هویت قومی‌تان را نمی‌سنجد.

مقیاس ۱۲ جمله دارد. هر جمله با عددی از ۱ («اصلاً») تا ۵ («خیلی زیاد») پاسخ داده می‌شود و فقط دو سر طیف برچسب دارند. هیچ جمله‌ای معکوس نمره نمی‌گیرد. منبع جمله‌های یکم، دوم، ششم، هفتم و نهم را «آشکار» و بقیه را «پنهان» می‌نامد، اما نمره‌گذاری فقط یک نمرهٔ کل دارد: جمع همهٔ جمله‌ها، از ۱۲ تا ۶۰. نمرهٔ بالاتر یعنی اجتماعی‌شدن قومی و فرهنگی بیشتر. هنجار ایرانی یا جهانی منتشرشده‌ای پیدا نکردیم؛ پس سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها هستند: میانگین کمتر از دو و نیم (۱۲ تا ۲۹، «کم»)، دو و نیم تا کمتر از سه و نیم (۳۰ تا ۴۱، «متوسط») و سه و نیم یا بیشتر (۴۲ تا ۶۰، «زیاد»). این سطح‌ها مقایسه با دیگران نیستند.

این مقیاس برای نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله ساخته شده است، اما جوانانی که می‌خواهند دربارهٔ تجربهٔ خانوادگی‌شان فکر کنند هم می‌توانند از آن استفاده کنند. برای نوجوانانی از اقوام گوناگون ایران، فرزندان خانواده‌های مهاجر، نوجوانانی که والدینشان از دو قوم متفاوت‌اند، و نوجوانانی که دور از زادگاه خانواده بزرگ می‌شوند، معنای ویژه‌ای دارد. پدر و مادرها هم می‌توانند نتیجه را برای فکر کردن دربارهٔ آنچه به فرزندانشان منتقل می‌کنند به کار ببرند، به شرط آنکه نوجوان خودش بخواهد نتیجه را در میان بگذارد.

دوازده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «۱ (اصلاً)» تا «۵ (خیلی زیاد)» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کم یعنی به گفتهٔ شما، خانواده‌تان کمتر شما را با پیشینهٔ قومی و فرهنگی‌تان آشنا کرده است؛ این ممکن است به دلیل مهاجرت، شلوغی زندگی، تجربه‌های دردناک گذشته یا انتخاب آگاهانهٔ خانواده باشد و به معنای کمبود یا مشکل نیست. نمرهٔ متوسط یعنی فرهنگ خانواده حاضر است اما نه در همهٔ جنبه‌ها. نمرهٔ زیاد یعنی خانواده‌تان هم آشکارا دربارهٔ این پیشینه حرف می‌زند و هم آن را در زندگی روزمره زنده نگه می‌دارد. هیچ‌کدام از سطح‌ها «بهتر» نیستند. بهتر است علاوه بر نمرهٔ کل، به الگوی پاسخ‌ها هم نگاه کنید: آیا جمله‌های آموزش و گفت‌وگو با جمله‌های زندگی روزمره تفاوت دارند؟ این تفاوت اغلب بیشتر از نمرهٔ کل دربارهٔ خانواده‌تان می‌گوید.

این مقیاس را خودتان پر می‌کنید. در ادامه ۱۲ جمله دربارهٔ خانواده‌تان و پیشینهٔ قومی و فرهنگی‌تان می‌خوانید. منظور از «پیشینهٔ قومی و فرهنگی» ریشه‌هایی است که خانواده‌تان از آن‌ها آمده است؛ مثلاً ترک، کرد، لر، بلوچ، عرب، گیلک، ترکمن، فارس یا هر قوم و فرهنگ دیگری، یا کشوری که خانواده‌تان از آن به ایران آمده است. اگر خانواده‌تان پیشینه‌های مختلفی دارد، مثلاً پدر و مادرتان از دو قوم متفاوت‌اند، به همان پیشینه یا مجموعه‌ای فکر کنید که بیشتر خودتان را با آن می‌شناسید. اگر احساس می‌کنید پیشینهٔ خاصی ندارید، به فرهنگ خانواده و زادگاهتان فکر کنید. برای هر جمله، از ۱ («اصلاً») تا ۵ («خیلی زیاد») بگویید چقدر دربارهٔ خانواده‌تان درست است. «خانواده» یعنی کسانی که شما را بزرگ کرده‌اند و با آن‌ها زندگی می‌کنید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و پاسخ دادن حدود سه دقیقه طول می‌کشد.

اگر بلند نشوید، حدود سه دقیقه تمام می‌شود. عجله در این مدت کوتاه بیشتر از خود سؤال‌ها به نتیجه آسیب می‌زند.

این مقیاس در آمریکا و بیشتر با نوجوانان اقلیت‌های قومی ساخته شده و نسخهٔ فارسی آن هنوز در ایران اعتباریابی نشده است. هنجار منتشرشده‌ای ندارد و سطح‌ها فقط بر پایهٔ معنای گزینه‌ها هستند. پاسخ‌ها برداشت نوجوان‌اند، نه گزارش عینی از رفتار خانواده؛ دو خواهر و برادر ممکن است خانواده‌شان را متفاوت ببینند. همچنین در ایران، مرز «قومی» و «ملی» همیشه روشن نیست و برخی نوجوانان ممکن است ندانند کدام بخش از فرهنگ خانواده را «قومی» به حساب بیاورند. این مقیاس تشخیص نیست.

این مقیاس ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگوست و جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. نتیجه دربارهٔ ارزش یا کیفیت خانواده‌تان یا قومیتتان داوری نمی‌کند. اگر به دلیل قومیت، زبان یا لهجه‌تان با تبعیض روبه‌رو هستید، یا کشمکش‌های فرهنگی در خانه به تنش جدی رسیده است، با مشاور مدرسه، صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) یا در موقعیت‌های بحرانی با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید.

این مقیاس را می‌توان کنار ابزارهای سنجش هویت قومی، مانند مقیاس هویت قومی اومانیا-تیلور و همکاران (۲۰۰۴) یا سنجهٔ هویت قومی چندگروهی فینی (۱۹۹۲)، به کار برد تا معلوم شود آنچه خانواده منتقل کرده، با احساس و انتخاب خود نوجوان چه رابطه‌ای دارد. ترکیب آن با سنجه‌های رابطهٔ والد و فرزند هم می‌تواند نشان دهد گفت‌وگوهای فرهنگی در چه فضای عاطفی‌ای انجام می‌شوند.

اگر خانواده‌تان جابه‌جا شده، تغییر بزرگی در زندگی‌تان رخ داده یا خودتان شروع به کاوش در ریشه‌هایتان کرده‌اید، پاسخ دادن دوباره پس از چند ماه می‌تواند تغییر را نشان دهد. اجتماعی‌شدن فرهنگی در طول زمان ثابت نیست.

در ایران، نوجوانان هم وارث فرهنگ قومی یا محلی خانواده‌شان‌اند و هم بخشی از فرهنگ و تاریخ مشترک ایرانی. این مقیاس فقط لایهٔ نخست را می‌سنجد و قرار نیست آن را در برابر لایهٔ دوم قرار دهد. پرسش‌ها برای خانواده‌هایی که فرهنگشان با فرهنگ غالب محیط زندگی‌شان تفاوت دارد، مثلاً خانوادهٔ مهاجر یا خانواده‌ای که دور از زادگاه زندگی می‌کند، معنای روشن‌تری دارند. برای نوجوانانی که خانواده‌شان پیشینه‌ای مشابه اکثریت اطرافشان دارد، پاسخ‌ها ممکن است کمتر قابل تفکیک باشند و این را باید در تفسیر در نظر گرفت.