پرسشنامهٔ پذیرش و طرد والدین، نسخهٔ کودک، فرم کوتاه (Child PARQ)

هر کودکی می‌خواهد بداند که پدر و مادرش او را دوست دارند، می‌بینند و می‌خواهند. این احساس، حتی بیش از رفتارهای واقعی والدین، بر حال و رشد کودک اثر می‌گذارد. پرسشنامهٔ پذیرش و طرد والدین در نسخهٔ کودک، همین احساس را از زبان خود کودک می‌پرسد: آیا محبت والد را حس می‌کند، آیا با تندی روبه‌رو می‌شود، آیا دیده می‌شود و آیا احساس خواسته‌شدن دارد. نتیجه، تصویری از رابطهٔ عاطفی کودک با یکی از والدین از چشم خود اوست و می‌تواند آغاز گفت‌وگویی صادقانه در خانه، مدرسه یا جلسهٔ مشاوره باشد.

پرسشنامهٔ پذیرش و طرد والدین (Parental Acceptance-Rejection Questionnaire) را رونالد رونر، استاد دانشگاه کنتیکت، بر پایهٔ نظریهٔ پذیرش و طرد بین‌فردی ساخت. این نظریه می‌گوید نیاز به پاسخ مثبت از افراد مهم زندگی، نیازی همگانی است. پرسشنامه سه نسخهٔ بزرگسال، کودک و والد دارد و فرم بلند آن شصت جمله است. فرم کوتاه با بیست‌وچهار جمله در راهنمای رونر در کتاب راهنمای مطالعهٔ پذیرش و طرد والدین، ویراست چهارم، ۲۰۰۵، با همکاری عبدالخالق آمده است. فرم برای مادر و پدر یکسان است. اعتباریابی فارسی فرم کوتاه در نوجوانان ایرانی را دادخواه تهرانی و همکاران، همراه با خود رونر، در ۲۰۲۶ در مجلهٔ روان‌شناسی و روان‌پزشکی بالینی کودک منتشر کردند.

هدف این پرسشنامه سنجش ادراک کودک از پذیرش یا طرد یکی از والدین است. سازه روی طیفی قرار دارد که یک سرش گرمی و محبت و سر دیگرش طرد است. بیست‌وچهار جمله در چهار بخش جای می‌گیرند:
• کمبود گرمی و محبت با ۸ جمله که همه مثبت‌اند و برعکس نمره می‌گیرند
• خصومت و پرخاشگری با ۶ جمله دربارهٔ زدن، تنبیه سخت، حرف تند، ترساندن و مقایسه
• بی‌اعتنایی و غفلت با ۶ جمله دربارهٔ توجه، پاسخ به کمک‌خواستن و به یاد داشتن چیزهای مهم
• طرد نامشخص با ۴ جمله دربارهٔ احساس نخواسته‌شدن و محبت مشروط
جمع همهٔ بیست‌وچهار جمله، ادراک کلی طرد را نشان می‌دهد و تنها نمره‌ای است که سازنده برای آن مرز رسمی گذاشته است.

پرسشنامه ۲۴ جمله دارد و هر جمله چهار گزینه، از «تقریباً هرگز درست نیست» با نمرهٔ ۱ تا «تقریباً همیشه درست است» با نمرهٔ ۴. همهٔ نمره‌ها در جهت طرد خوانده می‌شوند. برای این کار، هشت جملهٔ گرمی، یعنی جمله‌های ۱، ۳، ۹، ۱۲، ۱۷، ۱۹، ۲۲ و ۲۴، و جملهٔ مثبت توجه، یعنی جملهٔ ۱۳، برعکس نمره می‌گیرند. دامنهٔ جمع کل از ۲۴ تا ۹۶ است و طبق راهنمای رونر، جمع ۶۰ یا بیشتر یعنی طرد ادراک‌شده بیش از پذیرش. دامنهٔ بخش‌ها: کمبود گرمی ۸ تا ۳۲، خصومت ۶ تا ۲۴، بی‌اعتنایی ۶ تا ۲۴ و طرد نامشخص ۴ تا ۱۶. هر بخش در سه سطح گزارش می‌شود که مرزهایش بر پایهٔ میانگین پاسخ دو و دو و نیم ساخته شده‌اند و مرز رسمی نیستند.

این نسخه برای کودکان و نوجوانانی است که می‌توانند جمله‌ها را بفهمند و دربارهٔ رابطه با والد فکر کنند؛ منابع دامنهٔ سنی را از حدود هفت تا هجده سال گزارش کرده‌اند و نمونهٔ ایرانی دوازده تا هفده‌ساله بوده است. پاسخ‌دهنده خود کودک است. برای کودکی که در بحران حاد یا خطر فوری است، این پرسشنامه جای ارزیابی امنیت را نمی‌گیرد. اگر کودک از پاسخ دادن جلوی والد می‌ترسد، باید در جایی امن و خصوصی پر شود.

در خانه، والدین می‌توانند نتیجه را فرصتی برای شنیدن فرزند ببینند، به شرط آنکه بدون دفاع و سرزنش با آن روبه‌رو شوند و از کودک بابت پاسخ‌هایش بازخواست نکنند. در مدرسه، مشاور می‌تواند از آن برای فهم ریشه‌های خانوادگی مشکلات هیجانی یا رفتاری کمک بگیرد، اما نتیجه نباید بدون رضایت کودک به والدین یا معلمان منتقل شود، به‌ویژه وقتی بخش خصومت بالاست. در مشاوره و درمان، فرم کوتاه برای غربالگری و شروع گفت‌وگو مناسب است؛ پژوهش ایرانی برای تصمیم بالینی فرم بلند شصت‌جمله‌ای را توصیه کرده است.

برای تفسیر، ابتدا جمع کل را ببینید: کمتر از ۴۸ یعنی پذیرش پررنگ، ۴۸ تا ۵۹ یعنی پذیرش همراه با لحظه‌هایی از طرد، و ۶۰ یا بیشتر یعنی طبق مرز رسمی رونر، طرد ادراک‌شده بیش از پذیرش. سپس چهار بخش را جدا ببینید، چون الگوها معنای متفاوتی دارند؛ مثلاً گرمی پررنگ همراه با خصومت گاه‌به‌گاه، با سردی بدون تندی فرق دارد. در هر بخش به جمله‌هایی که نمرهٔ بالاتر گرفته‌اند توجه کنید؛ جملهٔ زدن یا جملهٔ «به من می‌فهماند که مرا نمی‌خواهد» حتی به‌تنهایی ارزش پیگیری دارند. نتیجه همیشه برداشت کودک است و باید در گفت‌وگو و کنار اطلاعات دیگر خوانده شود.

هنجار ایرانی برای این فرم در منابع در دسترس ما منتشر نشده است؛ چکیدهٔ اعتباریابی ایرانی ۲۰۲۶ میانگین یا نقطهٔ برش گزارش نکرده و متن کامل در دسترس نبود. پس نتیجه با هم‌سالان مقایسه نمی‌شود و تنها مرز رسمی، نقطهٔ میانهٔ ۶۰ برای جمع کل است. مطالعهٔ ایرانی ساختار دوعاملی گرمی و طرد را مناسب‌تر از چهار بخش یافت؛ پس سه بخش طرد را باید با احتیاط جدا خواند. توان تشخیصی فرم کوتاه متوسط گزارش شده است. ترجمهٔ دقیق جملهٔ ۲۳ و برعکس بودن جملهٔ ۱۳ در راهنمای نسخهٔ کودک به‌طور کامل تأیید نشد.

برای تصویر کامل‌تر، این پرسشنامه را می‌توان کنار ابزارهای دیگر به کار برد: پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات گودمن برای مشکلات هیجانی و رفتاری، که در اعتباریابی ایرانی هم به کار رفت؛ شاخص بهزیستی پنج‌جمله‌ای سازمان جهانی بهداشت؛ ابزار پیوند والدینی پارکر برای گرمی و کنترل؛ و پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما برای دیدن روش‌های تربیتی از دید والد و کودک.

چون پرسشنامه احساس کنونی کودک را می‌سنجد، می‌توان آن را پس از سه تا شش ماه، یا پس از یک دورهٔ مشاورهٔ خانواده، دوباره به کار برد تا تغییر دیده شود. اگر کودک در روز پاسخ‌دهی دعوای تازه‌ای با والد داشته، تکرار پس از چند هفته تصویر پایدارتری می‌دهد، به‌ویژه برای بخش چهارجمله‌ای طرد نامشخص.

در خانواده‌های ایرانی، محبت گاهی بیشتر با فداکاری و تأمین نیازها نشان داده می‌شود تا با کلام، و قهر یا مقایسه با فرزندان فامیل روش‌های رایجی برای ابراز ناراحتی‌اند؛ این‌ها در تفسیر باید دیده شوند. کودک ممکن است از روی وفاداری یا ترس، تندی را کمتر گزارش کند. پاسخ‌ها بسیار حساس‌اند: نتیجه نباید بدون رضایت کودک به والدی که پرسشنامه دربارهٔ اوست نشان داده شود، به‌ویژه اگر نشانه‌ای از آزار هست. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و اورژانس اجتماعی ۱۲۳ پشتوانهٔ امنیت کودک‌اند.

این پرسشنامه احساس و برداشت کودک را می‌سنجد و حکمی دربارهٔ والد یا تشخیصی دربارهٔ کودک نیست. نتیجه جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک و نوجوان را نمی‌گیرد. اگر کودک از آزار، تهدید یا ناامنی سخن می‌گوید، یا فکر آسیب به خود دارد، باید فوراً با بزرگسالی مطمئن، اورژانس اجتماعی ۱۲۳، خط مشاورهٔ ۱۴۸۰ یا فوریت پزشکی ۱۱۵ تماس گرفته شود.