پرسشنامهٔ واکنش هیجانی والدین به رویداد آسیب‌زای فرزند (PERQ)

نام اصلی این ابزار پرسشنامهٔ واکنش هیجانی والدین است. آنتونی مانارینو و جودیت کوهن، از مرکز استرس آسیب‌زا در کودکان و نوجوانان در پیتسبورگ آمریکا و از سازندگان درمان شناختی رفتاری متمرکز بر آسیب، آن را ساختند. نخستین گزارش آن در سال ۱۹۹۶ منتشر شد و در آغاز برای والدین کودکانی به کار می‌رفت که آزار جنسی دیده بودند.

نسخهٔ بازنگری‌شدهٔ پانزده‌جمله‌ای، که برای هر رویداد آسیب‌زا به کار می‌رود، در پیوست مقالهٔ سال ۲۰۱۵ تونیه هولت، کوهن و مانارینو منتشر شد. ترجمهٔ حاضر مستقیم از همان متن است. اعتباریابی فارسی برای این ابزار پیدا نشد.

وقتی فرزند آسیب می‌بیند، پدر و مادر هم آسیب می‌بینند. غم، ترس، خشم، بی‌خوابی، و گاهی شرم یا این فکر که باید جلوی رویداد را می‌گرفتیم، واکنش‌هایی‌اند که بسیاری از والدین تجربه می‌کنند. اما معمولاً همهٔ توجه‌ها به کودک است و حال والد دیده نمی‌شود.

این پرسشنامه برای دیده شدن همین حال ساخته شده است. شناختن احساس‌های خودتان، نخستین قدم برای مراقبت از خود و در نتیجه همراهی بهتر با فرزند است.

این ابزار می‌سنجد که پدر یا مادر در دو هفتهٔ اخیر چقدر احساس‌ها و واکنش‌های مرتبط با رویداد آسیب‌زای فرزند را تجربه کرده است: آشفتگی و غم، ترس و ناامنی، خشم، فکر مداوم، بی‌خوابی، ناراحتی‌های جسمی، شرم و احساس گناه.

هدف این است که والد و درمانگر ببینند این احساس‌ها چقدر پررنگ‌اند و کدام دسته بیشتر حاضر است، تا حمایت مناسب برای خود والد هم در نظر گرفته شود.

پرسشنامه ۱۵ جمله دارد و هر جمله پنج گزینه: هرگز برابر ۱، به‌ندرت ۲، گاهی ۳، اغلب ۴ و همیشه ۵. منبع فقط دو سر طیف را نام برده و برچسب‌های میانی برای روشنی افزوده شده‌اند. جملهٔ معکوس ندارد. جمع پاسخ‌ها بین ۱۵ تا ۷۵ است و نمرهٔ بالاتر یعنی واکنش‌های هیجانی پرتکرارتر.

سازندگان ابزار را به‌صورت یک نمرهٔ کلی به کار برده‌اند. پژوهش نروژی سال ۲۰۱۵ سه خوشهٔ اکتشافی آشفتگی، شرم و احساس گناه را یافت، اما چون نیاز به تأیید دارد، اینجا جداگانه نمره‌گذاری نمی‌شود. سه بازهٔ نتیجه بر پایهٔ معنای گزینه‌ها چیده شده‌اند: ۱۵ تا ۲۹، ۳۰ تا ۴۴ و ۴۵ تا ۷۵.

مناسب پدر، مادر یا سرپرست کودکان و نوجوانانی است که رویدادی آسیب‌زا را تجربه کرده‌اند. در پژوهش ۲۰۱۵، فرزندان بین ده تا هجده سال داشتند. جمله‌ها دربارهٔ احساس والدند و به سن فرزند وابسته نیستند، اما شواهد خوانده‌شده برای خردسالان محدودتر است. هر کدام از والدین می‌توانند جداگانه پاسخ دهند. برای پاسخ خود کودک طراحی نشده است.

اگر رویداد مدت‌ها پیش رخ داده اما احساس‌ها هنوز سنگین‌اند، پرسشنامه همچنان معنا دارد، چون پرسش‌ها دربارهٔ حال امروز شما هستند، نه زمان رویداد. والدینی که خودشان هم در همان رویداد آسیب دیده‌اند، مثلاً در یک تصادف مشترک، باید بدانند که پاسخ‌هایشان ممکن است آمیزه‌ای از واکنش به آسیب خود و آسیب فرزند باشد.

پانزده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «هرگز» تا «همیشه» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

در بازهٔ ۱۵ تا ۲۹، احساس‌های مرتبط با رویداد کم‌تکرارند؛ این می‌تواند حاصل بهبودی یا گاهی کنار گذاشتن احساس‌ها باشد. در بازهٔ ۳۰ تا ۴۴، احساس‌ها گاه‌به‌گاه حاضرند و معمولاً یک دسته غالب است. در بازهٔ ۴۵ تا ۷۵، احساس‌ها پرتکرارند و حمایت تخصصی برای والد به‌شدت توصیه می‌شود. همیشه به جمله‌های احساس گناه، یعنی پنجم، سیزدهم و پانزدهم، و جمله‌های خواب و نشانه‌های جسمی جداگانه نگاه کنید.

این پرسشنامه را پدر، مادر یا سرپرستی پر می‌کند که فرزندش رویدادی آسیب‌زا را تجربه کرده است؛ مانند تصادف، آزار، خشونت، بلای طبیعی، بیماری یا جراحت شدید، یا از دست دادن ناگهانی یک عزیز. اگر فرزندتان بیش از یک رویداد سخت را از سر گذرانده، به رویدادی فکر کنید که بیشترین آشفتگی را برای او ساخته است.

هر جمله یک احساس یا واکنش را توصیف می‌کند. بگویید در دو هفتهٔ اخیر چقدر آن را تجربه کرده‌اید: هرگز، به‌ندرت، گاهی، اغلب یا همیشه. جواب درست یا غلط وجود ندارد. اگر جمله‌ای دربارهٔ وضعیت شما صدق نمی‌کند، مثلاً سر کار نمی‌روید یا بلافاصله از رویداد باخبر شدید، گزینهٔ هرگز را انتخاب کنید. پاسخ دادن حدود شش دقیقه طول می‌کشد.

اگر با آرامش بخوانید، کار حول‌وحوش شش دقیقه طول می‌کشد. لازم نیست رکورد بزنید.

این ابزار خودگزارشی است و حال دو هفتهٔ اخیر را می‌سنجد. برش بالینی و هنجار ایرانی ندارد و میانگین‌های پژوهش نروژی فقط برای مقایسهٔ تقریبی‌اند.ساختار سه‌خوشه‌ای در یک نمونهٔ کوچک بالینی یافته شده و هنوز تأیید نشده است. پرسشنامه حال کودک را نمی‌سنجد و نشانه‌های اختلال استرس پس از آسیب در والد را هم به‌طور کامل پوشش نمی‌دهد.

پایایی مناسب ابزار در گزارش‌های نخست، یعنی همسانی درونی حدود ۰٫۸۷ و ثبات بازآزمایی حدود ۰٫۹۰، از طریق مقالهٔ ۲۰۱۵ نقل شده و مقالهٔ اصلی ۱۹۹۶ مستقیماً خوانده نشد. در پژوهش نروژی، جملهٔ پانزدهم از تحلیل کنار گذاشته شد، اما پژوهشگران آن را از نظر بالینی معنادار دانستند و استفاده از آن را توصیه کردند؛ از این رو اینجا در جمع کل باقی مانده است.

این پرسشنامه ابزاری آموزشی و خودشناسی است و جای ارزیابی و درمان تخصصی را نمی‌گیرد. اگر احساس‌هایتان شدید یا طولانی است، یا فکر آسیب به خود دارید، فوراً با روان‌شناس یا روان‌پزشک تماس بگیرید. برای گفت‌وگوی تلفنی بی‌هزینه می‌توانید با ۱۴۸۰، صدای مشاور بهزیستی، تماس بگیرید و اگر امنیت کودک در خطر است، اورژانس اجتماعی با شمارهٔ ۱۲۳ پاسخگوست.

برای حال عمومی والد، پرسشنامه‌های افسردگی مانند مقیاس افسردگی مرکز مطالعات همه‌گیرشناسی، که در پژوهش ۲۰۱۵ همراه این ابزار به کار رفت، مفیدند. سازندگان پرسشنامهٔ حمایت والدینی را هم ساخته‌اند که حمایت والد از کودک و سرزنش آزارگر یا کودک را می‌سنجد. برای کودک، ابزارهای سنجش نشانه‌های پس از آسیب لازم‌اند.

اگر فرزندتان در درمان است، پرسشنامه را در آغاز، میانه و پایان درمان پر کنید. در پژوهش ۲۰۱۵، والدین پس از پانزده جلسه درمان کودک دوباره پاسخ دادند. تکرار زودتر از دو هفته مفید نیست، چون پرسش‌ها دو هفتهٔ اخیر را می‌پرسند.

در فرهنگ ایرانی، نگرانی از آبرو ممکن است پس از رویدادهایی مثل آزار، احساس شرم والد را بیشتر کند و او را از کمک خواستن بازدارد. پدرها هم گاهی احساس می‌کنند باید غمشان را پنهان کنند. پاسخ‌های شما محرمانه‌اند. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ آزار کودک را جرم می‌داند و نهادهای حمایتی موظف به کمک‌اند.