حمایت پدر و مادر از نگاه فرزند: خرده‌مقیاس والدین در مقیاس حمایت اجتماعی هارتر

این شش پرسش، خرده‌مقیاس حمایت و توجه والدین از مقیاس حمایت اجتماعی کودکان است که سوزان هارتر، روان‌شناس رشد در دانشگاه دنور آمریکا، ساخته است. راهنمای ابزار در سال ۱۹۸۵ منتشر شد و فرم پرسشنامه با عنوان «آدم‌های زندگی من» شناخته می‌شود. فرم کامل ۲۴ پرسش دارد و حمایت از چهار منبع را می‌سنجد: پدر و مادر، هم‌کلاسی‌ها، معلم و دوست صمیمی.

متن پرسش‌ها از فرم انگلیسی نسخهٔ ۲۰۱۲ ترجمه شده و ترتیب آن‌ها همان ترتیب پرسش‌های پدر و مادر در فرم اصلی است. اعتباریابی فارسی برای این مقیاس پیدا نشد.

همهٔ بچه‌ها و نوجوان‌ها دوست دارند پدر و مادرشان آن‌ها را بفهمند، به حرفشان گوش بدهند و همان‌طور که هستند دوستشان داشته باشند. بعضی این را خیلی حس می‌کنند و بعضی کمتر. این احساس روی حال، اعتمادبه‌نفس و رابطه‌های دیگر آن‌ها هم اثر می‌گذارد.

این آزمون کوتاه، حمایتی را که فرزند از پدر و مادرش حس می‌کند، از زبان خود او نشان می‌دهد. هدف قضاوت دربارهٔ پدر و مادر نیست؛ شنیدن صدای فرزند است.

این آزمون می‌سنجد فرزند چقدر احساس می‌کند پدر و مادرش او را درک می‌کنند، می‌خواهند دربارهٔ مشکلاتش بشنوند، به احساس‌هایش اهمیت می‌دهند، با او مثل آدمی مهم رفتار می‌کنند، او را همان‌طور که هست دوست دارند و کارهایش را مهم می‌دانند. این شش پرسش با هم یک نمره می‌سازند.

نتیجه حمایت واقعی پدر و مادر را اندازه نمی‌گیرد؛ حمایتی را نشان می‌دهد که فرزند حس می‌کند. همین احساس است که در پژوهش‌های هارتر با احساس ارزشمندی کودک پیوند داشته است.

آزمون ۶ پرسش دارد و هر پرسش چهار گزینه. نمرهٔ هر پاسخ ۱ تا ۴ است و ۴ همیشه یعنی بیشترین حمایت. در پرسش‌های یکم، دوم و ششم، گروه اول حمایت کمی دارد، پس «کاملاً شبیه گروه اول» نمرهٔ ۱ و «کاملاً شبیه گروه دوم» نمرهٔ ۴ می‌گیرد. در پرسش‌های سوم، چهارم و پنجم، گروه اول حمایت زیادی دارد و نمره برعکس حساب می‌شود.

هارتر میانگین شش پاسخ را، بین ۱ تا ۴، گزارش می‌کند. این آزمون جمع را نشان می‌دهد که بین ۶ تا ۲۴ است و شش برابر میانگین است. سه بازهٔ نتیجه بر پایهٔ معنای گزینه‌ها چیده شده‌اند: ۶ تا ۱۱، ۱۲ تا ۱۷ و ۱۸ تا ۲۴.

فرم اصلی برای بچه‌ها و نوجوان‌های هشت تا هجده‌ساله طراحی شده است. کودکان کوچک‌تر از هشت سال ممکن است شکل دوگروهی پرسش‌ها را سخت بفهمند. پدر و مادر نباید به جای فرزند پاسخ دهند؛ این ابزار برای شنیدن دیدگاه خود فرزند است.

اگر فرزند با یکی از پدر و مادر یا با سرپرست دیگری زندگی می‌کند، می‌تواند پرسش‌ها را دربارهٔ همان کسانی که نقش پدر و مادر را برایش دارند در نظر بگیرد. نوجوانانی که در خوابگاه یا دور از خانواده‌اند هم می‌توانند پاسخ دهند.

شش سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کاملاً شبیه گروه اول»، «تا حدی شبیه گروه اول»، «تا حدی شبیه گروه دوم» و «کاملاً شبیه گروه دوم». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

در بازهٔ ۶ تا ۱۱، فرزند حمایت کمی حس می‌کند؛ شنیدن او، بررسی امنیت او در خانه و کمک گرفتن از مشاور اولویت دارد. در بازهٔ ۱۲ تا ۱۷، حمایت در برخی جنبه‌ها حس می‌شود و در برخی نه؛ دیدن اینکه کدام پرسش‌ها پایین‌ترند، مسیر گفت‌وگو را روشن می‌کند. در بازهٔ ۱۸ تا ۲۴، فرزند حمایت روشنی حس می‌کند؛ حفظ این رابطه و تطبیق آن با رشد فرزند مهم است. همیشه پاسخ تک‌تک پرسش‌ها را هم ببینید.

اگر پدر و مادر نتیجه را می‌بینند، بهترین واکنش دفاع یا توضیح نیست؛ پرسیدن از فرزند که کدام لحظه‌ها حمایت را بیشتر یا کمتر حس کرده و گوش دادن بی‌قطع کردن است.

این پرسشنامه را خود کودک یا نوجوان پر می‌کند. هر پرسش دو گروه از بچه‌ها را توصیف می‌کند: گروه اول یک‌جور پدر و مادر دارند و گروه دوم جور دیگری. اول ببین به کدام گروه شبیه‌تری. بعد بگو این توصیف «کاملاً» دربارهٔ تو درست است یا «تا حدی». پس برای هر پرسش یکی از چهار گزینه را انتخاب می‌کنی: کاملاً شبیه گروه اول، تا حدی شبیه گروه اول، تا حدی شبیه گروه دوم، یا کاملاً شبیه گروه دوم.

جواب درست یا غلط وجود ندارد و هر دو گروه در میان بچه‌ها پیدا می‌شوند. به وضعیت این روزهایت فکر کن، نه به یک روز خاص. پاسخ دادن حدود چهار دقیقه طول می‌کشد. اگر کودک کوچک‌تر است، بزرگسال می‌تواند پرسش‌ها را برایش بخواند، اما انتخاب باید با خود کودک باشد.

حدود چهار دقیقه وقت می‌خواهد. ارزشش به این است که وسطش سراغ کار دیگری نروید.

این آزمون فقط احساس فرزند را دربارهٔ پدر و مادر با هم می‌سنجد و رابطه با هر کدام را جدا نشان نمی‌دهد. خودگزارشی است و ممکن است تحت تأثیر حال آن روز یا یک دعوای تازه باشد. هنجار ایرانی و اعتباریابی فارسی برای آن پیدا نشد و هنجارهای راهنمای اصلی هارتر هم در دسترس نبود؛ پس بازه‌ها فقط توصیف پاسخ‌اند. سه منبع دیگر حمایت در فرم کامل، یعنی هم‌کلاسی‌ها، معلم و دوست صمیمی، در این آزمون نیستند.

همچنین ترجمهٔ پرسش‌ها مستقیم از متن انگلیسی است و در نمونهٔ ایرانی آزموده نشده است. بعضی تعبیرها، مثل «رفتار با فرزند مثل آدمی مهم»، ممکن است در فرهنگ‌های مختلف کمی متفاوت فهمیده شوند.

این آزمون ابزاری آموزشی و خودشناسی است و جای مشاوره یا ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. اگر کودک یا نوجوان در خانه احساس امنیت نمی‌کند یا نشانه‌های غم، ناامیدی یا فکر آسیب به خود دارد، فوراً با مشاور مدرسه یا متخصص تماس بگیرید. اورژانس اجتماعی با شمارهٔ ۱۲۳ برای کودکان در خطر پاسخگوست و صدای مشاور بهزیستی با شمارهٔ ۱۴۸۰ مشاورهٔ تلفنی رایگان می‌دهد.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان کل فرم ۲۴ پرسشی هارتر را به کار برد تا چهار منبع حمایت کنار هم دیده شوند. نیم‌رخ خودادراکی کودکان، از همان سازنده، احساس ارزشمندی و شایستگی کودک را می‌سنجد و نسخهٔ فارسی هم دارد. پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات هم برای دیدن حال کلی کودک گزینهٔ رایجی است.

تکرار آزمون پس از یک تا دو ماه، به‌ویژه بعد از گفت‌وگو یا تغییر در رابطه، می‌تواند تغییر را نشان دهد. تکرار زودتر از دو هفته معمولاً فقط نوسان روزانه را ثبت می‌کند. تغییر یک یا دو نمره ممکن است نوسان معمول باشد؛ جابه‌جایی میان بازه‌ها معنادارتر است.

برای مقایسهٔ منصفانه، بهتر است هر بار در وضعیتی مشابه پاسخ داده شود، مثلاً در روزی معمولی و نه درست پس از یک دعوای بزرگ یا یک اتفاق بسیار خوشایند.

در بسیاری از خانه‌های ایرانی، پدر و مادرها محبت را بیشتر با تأمین و مراقبت عملی نشان می‌دهند تا با حرف زدن دربارهٔ احساس‌ها. ممکن است فرزند این محبت را حمایت حس نکند. این آزمون کمک می‌کند این فاصله دیده شود، نه اینکه کسی سرزنش شود. پاسخ‌های فرزند محرمانه‌اند و نباید بدون رضایت او به پدر و مادر نشان داده شوند؛ مگر اینکه امنیت او در خطر باشد.