مقیاس اضطراب پیش‌دبستانی اسپنس، فرم والدین (PAS)

ترس و نگرانی بخشی طبیعی از کودکی است. کودک سه‌ساله‌ای که از تاریکی می‌ترسد، کودک چهارساله‌ای که دم در مهد پای مادرش را می‌گیرد، یا کودک پنج‌ساله‌ای که در جمع تازه ساکت می‌شود، همه در حال تجربهٔ احساس‌هایی هستند که به رشدشان کمک می‌کند. اما در گروهی از کودکان، این ترس‌ها و نگرانی‌ها آن‌قدر شدید یا پایدار می‌شوند که خواب، بازی، دوستی و رفتن به مهد را دشوار می‌کنند. شناختن به‌موقع این کودکان اهمیت زیادی دارد، چون اضطراب در سال‌های پیش‌دبستانی به حمایت والدین پاسخ بسیار خوبی می‌دهد. این مقیاس به پدر و مادر کمک می‌کند تصویری روشن‌تر از اضطراب فرزندشان در پنج حوزهٔ اصلی به دست آورند.

مقیاس اضطراب پیش‌دبستانی اسپنس، فرم والد، را سوزان اسپنس و رونالد رپی، همراه با همکارانشان، در دانشگاه کوئینزلند و دانشگاه مک‌کواری استرالیا ساختند و نخستین بار در سال ۲۰۰۱ منتشر کردند. این مقیاس ادامهٔ مقیاس اضطراب کودکان اسپنس است که برای کودکان مدرسه‌ای ساخته شده بود؛ اما چون کودکان پیش‌دبستانی هنوز نمی‌توانند پرسش‌نامه را خودشان پر کنند، فرم پیش‌دبستانی را پدر یا مادر دربارهٔ کودک پاسخ می‌دهند. ساختار پنج‌عاملی مقیاس در نمونه‌ای بزرگ از والدین کودکان استرالیایی تأیید شد و پژوهش‌های بعدی در هلند و کشورهای دیگر هم آن را پشتیبانی کردند. در ایران، قنبری و همکاران در سال ۱۳۹۲ ویژگی‌های روان‌سنجی فرم مربی را در اهواز بررسی کردند و پایایی قابل‌قبولی گزارش دادند. فرم والد هنوز هنجار ایرانی منتشرشده ندارد.

هدف این مقیاس، غربالگری اضطراب در کودکان سه تا شش‌ساله از دیدگاه پدر یا مادر است. مقیاس ۲۸ جملهٔ نمره‌دار دارد که پنج حوزه را می‌سنجند: نگرانی فراگیر، یعنی نگرانی پایدار، بی‌قراری و طلب اطمینان؛ اضطراب اجتماعی، یعنی ترس از قضاوت دیگران و دوری از موقعیت‌های اجتماعی؛ وسواس فکری‌ـ‌عملی، یعنی فکرهای ناخواسته و کارهای تکراری برای دفع ترس؛ ترس از آسیب جسمی، یعنی ترس از حیوان‌ها، تاریکی، ارتفاع، آب و موقعیت‌های طبیعی؛ و اضطراب جدایی، یعنی پریشانی هنگام دور شدن از والدین. جمع همهٔ جمله‌ها نمرهٔ کل اضطراب را می‌سازد. این مقیاس تشخیص نمی‌دهد؛ نشان می‌دهد کدام کودکان و کدام حوزه‌ها به توجه یا ارزیابی بیشتر نیاز دارند.

مقیاس ۲۸ جملهٔ نمره‌دار دارد و هر جمله پنج گزینه: «اصلاً درست نیست» صفر، «به‌ندرت درست است» یک، «گاهی درست است» دو، «اغلب درست است» سه و «خیلی وقت‌ها درست است» چهار. هیچ جمله‌ای معکوس نمره‌گذاری نمی‌شود. نگرانی فراگیر پنج جمله دارد (بازهٔ ۰ تا ۲۰)، اضطراب اجتماعی شش جمله (۰ تا ۲۴)، وسواس پنج جمله (۰ تا ۲۰)، ترس از آسیب جسمی هفت جمله (۰ تا ۲۸) و اضطراب جدایی پنج جمله (۰ تا ۲۰). نمرهٔ کل از صفر تا ۱۱۲ است. فرم اصلی چند پرسش بازِ دیگر دربارهٔ تجربه‌های آسیب‌زا هم دارد که نمره نمی‌گیرند و در این نسخه نیامده‌اند. مرزهای سطح‌ها بر پایهٔ جدول تبدیل نمرهٔ تی سازندگان مقیاس است: نمرهٔ تی کمتر از ۶۰ «در محدودهٔ معمول»، ۶۰ تا ۶۹ «بالاتر از معمول» و ۷۰ یا بیشتر «بسیار بالاتر از معمول».

این مقیاس برای پدر، مادر یا مراقب اصلی کودکان سه تا شش‌ساله ساخته شده است؛ کسی که کودک را در موقعیت‌های گوناگون روزانه می‌بیند. اگر هر دو والد در دسترس‌اند، هر کدام می‌توانند جداگانه پاسخ دهند و مقایسهٔ دو دیدگاه سودمند است. برای کودکان بزرگ‌تر از شش سال، مقیاس اضطراب کودکان اسپنس مناسب‌تر است.

در خانه، والدین می‌توانند با این مقیاس ببینند اضطراب فرزندشان در کدام حوزه بیشتر است و پیشنهادهای گزارش همان حوزه را به کار ببرند. در مهد و پیش‌دبستانی، مشاوران می‌توانند با رضایت خانواده از آن برای شناسایی کودکانی که به حمایت بیشتر نیاز دارند بهره ببرند و برنامه‌ای مشترک میان خانه و کلاس بچینند. در مشاوره و درمان، روان‌شناسان کودک از آن به‌عنوان ابزار آغازین ارزیابی و برای سنجش تغییر در طول درمان استفاده می‌کنند. نتیجه هرگز نباید برای برچسب زدن به کودک یا تصمیم‌گیری دربارهٔ پذیرش او در مهد یا مدرسه به کار رود.

هر حوزه را جداگانه بخوانید و سپس به نمرهٔ کل نگاه کنید. نمرهٔ کل معمول با یک حوزهٔ بالا یعنی اضطراب متمرکز است و بهتر است کار را از همان حوزه شروع کنید. نمرهٔ کل بالا با چند حوزهٔ کمی بالاتر، اغلب نشانهٔ خلق‌وخویی کلی حساس است و کار روی مهارت‌های کلی کنار آمدن مفیدتر است. نمره‌هایی را که درست کنار مرز دو سطح‌اند، با احتیاط بخوانید. دیدگاه مربی مهد را هم بپرسید؛ کودکان در خانه و مهد گاهی رفتار متفاوتی دارند. در سطح «بسیار بالاتر از معمول»، به‌ویژه اگر اضطراب زندگی روزمره را مختل کرده، ارزیابی به دست متخصص توصیه می‌شود.

این مقیاس دیدگاه والد را می‌سنجد و نگرانی‌های درونی که کودک بروز نمی‌دهد، ممکن است دیده نشوند. نگرانی یا خستگی خود والد هم ممکن است بر پاسخ‌ها اثر بگذارد. مرزهای سطح‌ها از نمونه‌های استرالیایی آمده‌اند و هنجار ایرانی برای فرم والد هنوز منتشر نشده است، پس مرزها را تقریبی بدانید. مقیاس تشخیص نمی‌دهد و جای مصاحبهٔ بالینی را نمی‌گیرد.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان این مقیاس را کنار ابزارهای دیگر گذاشت: فرم مربی همین مقیاس برای دیدگاه مهد، سیاههٔ رفتاری کودک برای نگاهی گسترده‌تر به مشکلات هیجانی و رفتاری، و پرسش‌نامه‌های خلق‌وخو برای فهم ویژگی‌های پایدار کودک. اگر رویدادی آسیب‌زا در کار بوده، ابزارهای ویژهٔ واکنش به آسیب روانی کودکان خردسال و مصاحبهٔ بالینی ضروری‌اند. ترکیب دیدگاه چند بزرگسال، دقیق‌تر از اتکا به یک منبع است.

اضطراب کودکان خردسال با رشد و رویدادهای زندگی تغییر می‌کند. اگر کار در خانه یا درمانی را آغاز کرده‌اید، تکرار مقیاس پس از دو تا سه ماه نشان می‌دهد تغییرها اثر داشته‌اند یا نه. در غیر این صورت، سالی یک بار یا پس از تغییرهای بزرگ، مثل آغاز مدرسه، کافی است. بهتر است همان والد دوباره پاسخ دهد تا نمره‌ها قابل‌مقایسه باشند.

در خانواده‌های ایرانی، هم‌خوابی کودک با والدین رایج است و پاسخ به جملهٔ مربوط به خوابیدن بی‌حضور والدین را باید با این زمینه خواند. انتظار آرامی و سکوت کودک در حضور بزرگسالان هم ممکن است نمرهٔ اضطراب اجتماعی را کمی بالا ببرد. نتیجه اطلاعاتی خصوصی دربارهٔ کودک است؛ آن را فقط با کسانی در میان بگذارید که در مراقبت از او نقش دارند و برای کمک به او به این اطلاعات نیاز دارند.

این مقیاس ابزاری برای غربالگری و آگاهی والدین است و تشخیص روان‌پزشکی یا روان‌شناختی به شمار نمی‌آید. اگر نگران سلامت روان فرزندتان هستید، یا اگر او پس از رویدادی ناگوار دچار تغییر رفتار شده، با روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک مشورت کنید. در موقعیت‌های فوری، صدای مشاور بهزیستی با شمارهٔ ۱۴۸۰ در دسترس است.