سیاههٔ سبک فرزندپروری، ویرایش دوم (PSI-II)

هر خانه‌ای حال و هوای خودش را دارد. در بعضی خانه‌ها حرف زدن دربارهٔ گرفتاری‌ها آسان است، در بعضی دیگر قانون‌ها روشن و جدی‌اند و در بعضی، نوجوان آزادی زیادی برای تصمیم گرفتن دارد. پژوهشگران فرزندپروری سال‌هاست می‌گویند همین حال و هوا، بیش از هر کار جداگانه‌ای، بر رشد نوجوان اثر می‌گذارد.

این سیاهه به نوجوان فرصت می‌دهد سه چهرهٔ اصلی رابطه با والدین را از نگاه خودش بیان کند: چقدر گرمی و همراهی می‌بیند، چقدر به دیدگاه و حریمش احترام گذاشته می‌شود و چقدر از او انتظار رعایت قانون و خویشتن‌داری می‌رود. نتیجه، تصویری برای گفت‌وگوست، نه نمره‌ای برای قضاوت دربارهٔ والدین یا فرزند.

سیاههٔ سبک فرزندپروری، ویرایش دوم (Parenting Style Inventory II) را نانسی دارلینگ و ترو تویوکاوا در ۱۹۹۷ در گروه رشد انسانی و مطالعات خانوادهٔ دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا ساختند و در دست‌نوشته‌ای با عنوان «ساخت و اعتباریابی سیاههٔ سبک فرزندپروری ۲» گزارش کردند.

پشتوانهٔ نظری آن کارهای دیانا باومریند دربارهٔ سبک‌های مقتدرانه، مستبدانه و سهل‌گیرانه و الگوی دوبعدی مکوبی و مارتین است. دارلینگ و استاینبرگ در ۱۹۹۳ پیشنهاد کردند سبک فرزندپروری را جوّ عاطفی خانه بدانیم، نه مجموعه‌ای از رفتارهای جداگانه؛ این سیاهه بر همین پایه ساخته شد. دارلینگ بعدها آن را در آمریکا، شیلی و فیلیپین با نوجوانان و جوانان ۱۲ تا ۲۲ ساله به کار برده است. نسخهٔ اصلی دربارهٔ مادر نوشته شده و در اینجا برای والدین به‌طور کلی بیان شده است.

هدف این سیاهه، سنجش ادراک نوجوان از سبک فرزندپروری والدین است، جدا از کارهای خاصی مثل کمک به تکلیف یا ساعت برگشتن به خانه. پانزده جمله در سه بخش پنج‌جمله‌ای قرار می‌گیرند:

• پاسخ‌گویی (۵ جمله): گرمی، پذیرش، تحسین، در دسترس بودن و لحظه‌های خوش مشترک.
• دادن استقلال روانی (۵ جمله): احترام به حریم، آزادی، حق داشتن دیدگاه و مشارکت در تصمیم‌ها.
• توقع و نظارت (۵ جمله): انتظار رعایت قانون‌ها، پیامد برای رفتار نادرست و راهنمایی برای بهتر شدن.

هر بخش جداگانه گزارش می‌شود، چون سازندگان نمرهٔ کلی تعریف نکرده‌اند و ترکیب این سه، و نه جمعشان، معنای سبک خانه را می‌سازد.

سیاهه ۱۵ جمله دارد و هر جمله پنج گزینه: «کاملاً مخالفم» ۱، «مخالفم» ۲، «بین این دو هستم» ۳، «موافقم» ۴ و «کاملاً موافقم» ۵. شش جمله وارونه نمره می‌گیرند: جمله‌های ۲ و ۵ در پاسخ‌گویی، ۳ و ۹ در دادن استقلال و ۷ و ۱۴ در توقع؛ در این جمله‌ها موافقت کامل ۱ و مخالفت کامل ۵ حساب می‌شود.

نمرهٔ هر بخش جمع پنج جمله است و از ۵ تا ۲۵ می‌رود. سازندگان میانگین جمله‌ها را گزارش کرده‌اند و جمع پنج جمله دقیقاً پنج برابر همان میانگین است.

بازه‌ها بر پایهٔ میانگین و انحراف معیار گزارش‌شده در نمونهٔ اصلی، یعنی یک انحراف معیار پایین‌تر و بالاتر از میانگین، ساخته شده‌اند:
• پاسخ‌گویی: ۵ تا ۱۵ کمتر از معمول، ۱۶ تا ۲۳ معمول، ۲۴ تا ۲۵ بیشتر از معمول.
• دادن استقلال: ۵ تا ۱۳، ۱۴ تا ۲۱ و ۲۲ تا ۲۵.
• توقع: ۵ تا ۱۴، ۱۵ تا ۲۱ و ۲۲ تا ۲۵.

این سیاهه برای نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله نوشته شده که خودشان دربارهٔ والدینشان پاسخ می‌دهند. خواندن جمله‌ها برای بیشتر دانش‌آموزان دورهٔ اول متوسطه آسان است. برای کودکان کوچک‌تر طراحی نشده است. اگر نوجوان در شرایط بحرانی خانوادگی، مانند خشونت یا جدایی تازهٔ والدین، قرار دارد، بهتر است با حضور مشاور پاسخ بدهد.

در خانه، والدین می‌توانند با اجازهٔ نوجوان نتیجه را ببینند و آن را بهانه‌ای برای گفت‌وگوی آرام قرار دهند؛ مثلاً بپرسند کدام جمله برایش مهم‌تر بوده است. مهم این است که نتیجه به ابزار سرزنش تبدیل نشود.

در مدرسه، مشاوران می‌توانند در کنار مصاحبه از آن برای فهم بهتر بافت خانوادگی دانش‌آموز استفاده کنند. نتیجهٔ فردی نباید بدون رضایت نوجوان در اختیار معلمان قرار گیرد.

در مشاورهٔ خانواده، مقایسهٔ نگاه نوجوان با نگاه والدین، که می‌توانند همین جمله‌ها را دربارهٔ خودشان پاسخ دهند، فاصله‌های ادراک را روشن می‌کند.

هر بخش را جداگانه بخوانید و سپس به ترکیب سه بخش نگاه کنید. پاسخ‌گویی و توقع بالا با هم به آنچه باومریند سبک مقتدرانه نامید نزدیک است؛ توقع بالا با پاسخ‌گویی پایین به سبک مستبدانه؛ پاسخ‌گویی بالا با توقع پایین به سبک سهل‌گیرانه؛ و هر دو پایین به سبکی کم‌درگیر. دادن استقلال روانی بُعد سوم است و جدا از دو بُعد دیگر حرکت می‌کند.

بازه‌ها نسبت به نمونهٔ دانش‌آموزان آمریکایی تعریف شده‌اند و هنجار ایرانی در دست نیست؛ پس «کمتر» یا «بیشتر از معمول» را مقایسه‌ای تقریبی بدانید. نمره نگاه نوجوان را نشان می‌دهد و ممکن است با نگاه والدین فرق داشته باشد؛ این تفاوت خودش اطلاعات ارزشمندی است. بهترین تفسیر در گفت‌وگو با خود نوجوان شکل می‌گیرد.

این سیاهه کوتاه است و هر بخش فقط پنج جمله دارد، پس جزئیات زیادی را نمی‌گیرد. نمونهٔ اصلی دانش‌آموزان یک ایالت آمریکا بودند و نسخهٔ اولیه دربارهٔ مادر نوشته شد؛ ترجمهٔ فارسی هنوز در ایران اعتباریابی نشده است. پاسخ‌ها تحت تأثیر حال آن روز، رابطهٔ اخیر و نگرانی از دیده شدن پاسخ‌ها قرار می‌گیرند. سیاهه ابزار تشخیص نیست و دربارهٔ آزار یا بدرفتاری قضاوت نمی‌کند.

برای تصویر کامل‌تر می‌توان این سیاهه را کنار ابزارهای دیگری گذاشت: پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما، که کارهای مشخص والدین را می‌سنجد؛ پرسشنامهٔ اقتدار والدین بوری، که سه سبک باومریند را از نگاه فرزند می‌پرسد؛ و پرسشنامهٔ نقاط قوت و مشکلات، که سازگاری عاطفی و رفتاری نوجوان را نشان می‌دهد. سیاههٔ دلبستگی به والدین و هم‌سالان آرمسدن و گرینبرگ هم کیفیت اعتماد و ارتباط با والدین را از زاویه‌ای دیگر می‌سنجد. ترکیب این ابزارها کمک می‌کند ببینیم سبک خانه با حال و رفتار نوجوان چه پیوندی دارد.

ادراک نوجوان از والدین با رشد او و تغییرهای خانه عوض می‌شود. تکرار سیاهه پس از سه تا شش ماه، یا پس از تغییری مهم مثل شروع مشاورهٔ خانواده، معقول است. تکرار در فاصلهٔ کوتاه‌تر بیشتر حال لحظه را نشان می‌دهد تا تغییر واقعی. اگر پس از یک بحث بزرگ یا یک اتفاق خوشایند پاسخ داده‌اید، بهتر است چند هفته بعد دوباره پاسخ دهید تا تصویر پایدارتری به دست آید.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، احترام به بزرگ‌تر و حفظ آبروی خانواده ارزش مهمی است و ممکن است نوجوان در گفتن نظر منفی دربارهٔ والدین احساس گناه کند. باید به او اطمینان داد که پاسخ صادقانه بی‌احترامی نیست. معنای «آزادی» و «قانون» هم در خانواده‌ها و شهرهای مختلف فرق دارد.

پاسخ‌های نوجوان اطلاعات حساسی است. والدین فقط با رضایت او نتیجه را ببینند و مدرسه نتیجهٔ فردی را بدون اجازه منتشر نکند. اگر پاسخ‌ها نشانه‌ای از خطر یا آزار داشت، باید با متخصص و بر پایهٔ قانون حمایت از کودکان و نوجوانان پیگیری شود.

این سیاهه ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگوست و تشخیص روان‌شناختی یا داوری دربارهٔ والدین و فرزند نیست. بازه‌ها از نمونه‌ای خارجی گرفته شده‌اند و هنجار ایرانی ندارند. اگر نوجوان احساس ناامنی، غم شدید یا فکر آسیب به خود دارد، یا نشانه‌ای از خشونت در خانه هست، باید بی‌درنگ با روان‌شناس، مشاور مدرسه یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس گرفت.