مقیاس خودتعیین‌گری آرک، بخش خودمختاری (SDS)

نوجوانی، دوران آموختن زندگی مستقل است. کم‌کم کارهایی که روزی پدر و مادر برایمان انجام می‌دادند، به دست خودمان می‌افتد: درست کردن غذا، رفتن به جاهای تازه، انتخاب سرگرمی، حضور در جمع، برنامه‌ریزی برای آینده و انتخاب لباس و چیدمان اتاق.

این آزمون، بخش خودمختاری از مقیاس خودتعیین‌گری آرک را در بر می‌گیرد. با پاسخ دادن به آن، تصویری به دست می‌آورید از اینکه در کدام حوزه‌های زندگی روزمره، پیش‌تر کارها و انتخاب‌ها را خودتان انجام می‌دهید و در کدام حوزه‌ها، هنوز بیشتر به دیگران تکیه دارید.

نتیجه، برچسب نیست. نقشه‌ای است برای گفت‌وگو با خانواده و مشاور، و برای انتخاب قدم بعدی در مسیر بزرگ شدن.

نام اصلی این ابزار The Arc's Self-Determination Scale، فرم نوجوانان، است که در فارسی «مقیاس خودتعیین‌گری آرک» نامیده می‌شود. آن را مایکل وِمِیِر و کتی کلچنر در سال ۱۹۹۵ با پشتیبانی سازمان آرک ایالات متحده منتشر کردند.

مقیاس بر پایهٔ مدل کارکردی خودتعیین‌گری وِمِیِر ساخته شده که رفتار خودتعیین‌گر را دارای چهار ویژگی می‌داند: خودمختاری، خودتنظیمی، توانمندی روان‌شناختی و خودشناسی. فرم کامل، هفتادودو جمله در چهار بخش دارد.

این آزمون، فقط بخش نخست، یعنی خودمختاری، با سی‌ودو جمله را در بر می‌گیرد. جمله‌های این بخش از سیاههٔ کارکرد مستقل اقتباس شده‌اند که سیگافوس، فاینستاین، دامند و رایس در سال ۱۹۸۸ منتشر کردند. ویژگی‌های روان‌سنجی فرم خودگزارشی را وِمِیِر و کلچنر در همان سال ۱۹۹۵ در مجلهٔ رشد شغلی افراد استثنایی گزارش کردند.

این آزمون خودمختاری رفتاری را می‌سنجد: اینکه نوجوان تا چه اندازه، وقتی فرصتش هست، کارهای زندگی روزمره را بر پایهٔ ترجیح و تصمیم خودش انجام می‌دهد. شش زیربخش دارد:

• مراقبت از خود و کارهای خانه، شش جمله
• تعامل مستقل با محیط، چهار جمله
• فراغت بر پایهٔ علاقه‌های خود، شش جمله
• حضور و مشارکت در جامعه، پنج جمله
• آمادگی برای مسیر پس از مدرسه، شش جمله
• بیان شخصی و انتخاب‌های سلیقه‌ای، پنج جمله

جمع این شش زیربخش، نمرهٔ کل خودمختاری را می‌سازد. آزمون توانایی را نمی‌سنجد، بلکه رفتار واقعی را.

آزمون ۳۲ جمله دارد و هر جمله با چهار گزینه، از ۰ تا ۳، نمره می‌گیرد. هیچ جمله‌ای معکوس نیست.

ترتیب جمله‌ها همان ترتیب فرم منتشرشده است: جمله‌های ۱ تا ۶ مراقبت از خود و کارهای خانه، با بازهٔ ۰ تا ۱۸؛ ۷ تا ۱۰ تعامل با محیط، با بازهٔ ۰ تا ۱۲؛ ۱۱ تا ۱۶ فراغت، با بازهٔ ۰ تا ۱۸؛ ۱۷ تا ۲۱ حضور در جامعه، با بازهٔ ۰ تا ۱۵؛ ۲۲ تا ۲۷ آمادگی برای پس از مدرسه، با بازهٔ ۰ تا ۱۸؛ و ۲۸ تا ۳۲ بیان شخصی، با بازهٔ ۰ تا ۱۵. نمرهٔ کل، جمع همهٔ جمله‌ها و از ۰ تا ۹۶ است.

برای هر زیربخش و نمرهٔ کل، سه سطح کم، متوسط و زیاد تعریف شده است؛ برای نمرهٔ کل، ۰ تا ۳۱، ۳۲ تا ۶۳ و ۶۴ تا ۹۶. این سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها ساخته شده‌اند، نه هنجار جمعیتی، و در مجموع ۲۱ گزارش جداگانه وجود دارد.

این آزمون برای نوجوانان ۱۳ تا ۲۱ ساله طراحی شده و خود نوجوان آن را پر می‌کند. فرم اصلی برای نوجوانان با و بدون ناتوانی، به‌ویژه ناتوانی ذهنی یا یادگیری، ساخته شده است.

نوجوانی که در خواندن مشکل دارد، می‌تواند جمله‌ها را با کمک یک بزرگ‌تر بشنود، اما پاسخ را خودش انتخاب کند. برای کودکان کوچک‌تر از سیزده سال، این فرم مناسب نیست.

در خانه، نتیجه کمک می‌کند والدین و نوجوان ببینند در کدام حوزه‌ها می‌شود اختیار و مسئولیت بیشتری را به نوجوان سپرد، و این کار را قدم‌به‌قدم و با توافق انجام دهند.

در مدرسه، مشاوران می‌توانند از نتیجه برای شناختن دانش‌آموزانی استفاده کنند که به فرصت‌های بیشتر برای تمرین استقلال، مثل مسئولیت کلاسی، اردو یا کار گروهی، نیاز دارند.

در مشاورهٔ شغلی و برنامه‌های گذار، زیربخش آمادگی برای پس از مدرسه، تصویری از سهم نوجوان در برنامه‌ریزی آینده‌اش می‌دهد. در توان‌بخشی، نتیجه به تعیین هدف‌های استقلال کمک می‌کند. در همهٔ این کاربردها، نتیجه باید با رضایت نوجوان و به شیوهٔ محرمانه به کار رود.

برای هر زیربخش و نمرهٔ کل، سه سطح تعریف شده است. سطح کم یعنی به‌طور میانگین پاسخی میان «انجام نمی‌دهم» و «گاهی»؛ سطح متوسط یعنی میان «گاهی» و «بیشتر وقت‌ها»؛ و سطح زیاد یعنی دست‌کم «بیشتر وقت‌ها».

چون زیربخش‌ها طول یکسانی ندارند، برای مقایسه، بهتر است نمرهٔ هر زیربخش را بر بیشینه‌اش تقسیم کنید. الگوی قله‌ها و دره‌ها، از عدد کل گویاتر است.

نمرهٔ کم به معنای ناتوانی نیست؛ اغلب از نبود فرصت، عادت خانوادگی، فشار درس یا سن کم می‌آید. نمرهٔ زیاد هم همیشه به معنای کاملاً خوب نیست؛ گاهی از ضرورت و بار سنگین می‌آید. هر گزارش، این تفاوت‌ها را جداگانه شرح می‌دهد.

این آزمون خودگزارشی است و به صداقت و درک نوجوان از خودش وابسته است. هنجارهای فرم اصلی برای نوجوانان آمریکایی است و برای ایران دادهٔ هنجاری معتبر منتشر نشده؛ به همین دلیل، سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها ساخته شده‌اند.

برخی جمله‌ها به امکانات بیرونی، مثل سینما، گروه نوجوانان یا اتاق شخصی، وابسته‌اند و ممکن است نمرهٔ نوجوانان شهرهای کوچک را پایین‌تر نشان دهند. این آزمون فقط بخش خودمختاری را می‌سنجد و سه بخش دیگر فرم کامل در آن نیامده است.

برای تصویری کامل‌تر، این آزمون را می‌توان با این ابزارها ترکیب کرد:

• مقیاس خودتعیین‌گری AIR، که فرصت‌ها و توانایی‌های خودتعیین‌گری را از نگاه نوجوان، والد و معلم می‌سنجد.
• پرسشنامهٔ نقاط قوت و مشکلات SDQ، برای دیدن وضعیت هیجانی و رفتاری.
• مقیاس خودکارآمدی عمومی، برای سنجش باور نوجوان به توانایی‌اش.
• مقیاس تصمیم‌گیری شغلی، برای کسانی که در زیربخش آمادگی برای پس از مدرسه نمرهٔ کمی دارند.

خودمختاری با سن و فرصت تغییر می‌کند. تکرار آزمون هر شش ماه تا یک سال، یا پس از یک برنامهٔ مهارت‌آموزی یا تغییر مهم در زندگی، مثل رفتن به دبیرستان یا دانشگاه، مفید است.

هنگام مقایسه، به الگوی زیربخش‌ها بیشتر از عدد کل توجه کنید. تکرار در فاصلهٔ کمتر از چند ماه، معمولاً تغییر معناداری نشان نمی‌دهد.

در خانواده‌های ایرانی، پیوند عاطفی نزدیک و مراقبت از فرزندان، ارزش بالایی دارد. بسیاری از والدین، انجام کارهای فرزند را نشانهٔ محبت می‌دانند. فشار کنکور، نگرانی‌های امنیتی و انتظارهای جنسیتی هم بر فرصت‌های استقلال اثر می‌گذارند. این گزارش‌ها، با احترام به این ارزش‌ها، راه‌هایی قدم‌به‌قدم برای گسترش خودمختاری پیشنهاد می‌کنند.

پاسخ‌های نوجوان، اطلاعات شخصی اوست. نتیجه را بدون اجازهٔ او با دیگران، مثل اقوام یا مدرسه، در میان نگذارید و از آن برای سرزنش یا مقایسه با خواهر و برادر استفاده نکنید.

این آزمون و گزارش‌های آن، ابزاری برای شناخت و گفت‌وگو هستند، نه تشخیص بالینی. نتیجه نباید به‌تنهایی مبنای تصمیم‌های مهم آموزشی، درمانی یا خانوادگی قرار گیرد.

اگر نوجوان نشانه‌هایی مثل غمگینی مداوم، اضطراب شدید، کناره‌گیری یا مشکل جدی در انجام کارهای روزمره دارد، مشورت با روان‌شناس، روان‌پزشک کودک و نوجوان یا مشاور مدرسه ضروری است. این گزارش جایگزین نظر متخصص نیست.