مقیاس مقابلهٔ خودگزارش کودک (SRCS)

دعوا و دلخوری با دوستان، بخشی از زندگی هر بچه‌ای است. آنچه تفاوت می‌سازد، این است که بعد از دلخوری چه می‌کنیم: با کسی حرف می‌زنیم، دنبال راه‌حل می‌گردیم، خودمان را به ندیدن می‌زنیم، در خودمان فرو می‌رویم یا خشممان را بیرون می‌ریزیم.

این پرسشنامه کمک می‌کند ببینید فرزندتان، یا خودتان اگر کودکی هستید که آن را پر می‌کند، بیشتر از کدام راه‌ها استفاده می‌کند. نتیجه نه نمرهٔ هوش است و نه برچسب؛ تصویری است از عادت‌های کنار آمدن، که می‌توان با شناختنشان، آن‌هایی را که مفیدترند تقویت کرد و از آن‌هایی که آسیب می‌زنند کاست. گزارش برای هر بخش جداگانه نوشته شده و پیشنهادهای عملی برای خانه و مدرسه دارد.

نام اصلی این ابزار Self-Report Coping Scale یا به اختصار SRCS است و در فارسی آن را مقیاس مقابلهٔ خودگزارشی کودک می‌نامیم. دیوید کازی و اریک دوبو آن را در سال ۱۹۹۲ در مجلهٔ Journal of Clinical Child Psychology معرفی کردند. نمونهٔ پژوهش اصلی کودکان کلاس‌های چهارم تا ششم دبستان بودند.

سازندگان دو موقعیت روزمره را در نظر گرفتند: گرفتن نمرهٔ بد و دعوا با دوست. نسخهٔ حاضر بر موقعیت دعوای دوستانه تکیه دارد. پایهٔ نظری ابزار، الگوی تبادلی فشار روانی لازاروس و فولکمن و تمایز میان مقابلهٔ رویارو و اجتنابی است. دو بخش رویارو و سه بخش اجتنابی در آن جای گرفته‌اند. اعتبارسنجی ایرانی شناخته‌شده‌ای با نقطهٔ برش برای آن سراغ نداریم.

هدف این ابزار شناختن راه‌هایی است که کودک پس از دلخوری با دوست، برای کنار آمدن با احساسش به کار می‌گیرد. این پرسشنامه توانایی یا شخصیت را نمی‌سنجد؛ بسامد چند نوع رفتار و واکنش را در یک موقعیت مشخص می‌سنجد. سی‌وچهار جمله در پنج بخش قرار دارند:

• جست‌وجوی حمایت: ۸ جمله، کمک گرفتن و حرف زدن با دوست، خانواده یا معلم
• حل مسئله: ۸ جمله، فکر کردن به راه‌حل و دست به کار شدن
• فاصله‌گیری: ۷ جمله، کم‌اهمیت جلوه دادن ماجرا یا دور کردن ذهن از آن
• درون‌ریزی: ۷ جمله، غم، نگرانی، گریه و سرزنش خود
• برون‌ریزی: ۴ جمله، داد زدن، فحش دادن و خالی کردن خشم سر دیگران

هر بخش نمرهٔ جداگانه دارد و نمرهٔ کل رسمی وجود ندارد.

پرسشنامه ۳۴ جمله دارد و هر جمله پنج گزینه: هرگز (۱)، به‌ندرت (۲)، گاهی (۳)، اغلب (۴) و همیشه (۵). هیچ جمله‌ای معکوس نمره نمی‌گیرد؛ نمرهٔ هر بخش، جمع نمره‌های جمله‌های همان بخش است.

دامنهٔ نمره‌ها چنین است: جست‌وجوی حمایت و حل مسئله هر کدام از ۸ تا ۴۰؛ فاصله‌گیری و درون‌ریزی هر کدام از ۷ تا ۳۵؛ برون‌ریزی از ۴ تا ۲۰.

برای هر بخش سه سطح پایین، میانه و بالا تعریف شده است. این سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ‌ها ساخته شده‌اند، نه بر پایهٔ هنجار: میانگین کمتر از ۲٫۵ پایین، تا ۳٫۵ میانه و بیش از آن بالاست. برای نمونه، در حل مسئله بازه‌ها ۸ تا ۱۸، ۱۹ تا ۲۹ و ۳۰ تا ۴۰ هستند. در درون‌ریزی و فاصله‌گیری ۷ تا ۱۶، ۱۷ تا ۲۵ و ۲۶ تا ۳۵، و در برون‌ریزی ۴ تا ۹، ۱۰ تا ۱۴ و ۱۵ تا ۲۰.

این پرسشنامه برای کودکان حدود ۸ تا ۱۴ سال طراحی شده است، به‌ویژه سال‌های میانی و پایانی دبستان. خود کودک پاسخ می‌دهد. کودکی که هنوز روان نمی‌خواند، می‌تواند جمله‌ها را با کمک یک بزرگ‌تر بشنود، اما پاسخ را خودش انتخاب کند.

برای کودکی که در بحران شدید عاطفی است یا تازه رویداد سختی را از سر گذرانده، بهتر است پیش از هر پرسشنامه‌ای با متخصص صحبت شود.

در خانه، پدر و مادر می‌توانند با دیدن نتیجه، بفهمند فرزندشان پس از دلخوری بیشتر به کدام راه پناه می‌برد و از کدام کمتر استفاده می‌کند. گزارش هر بخش، پیشنهادهای ساده برای گفت‌وگو و تمرین دارد.

در مدرسه، مشاور یا معلم می‌تواند با رضایت خانواده، از آن برای شناختن دانش‌آموزانی که در روابط همسالان دشواری دارند استفاده کند، یا اثر یک برنامهٔ آموزشی را پیش و پس از اجرا بسنجد.

در مشاوره، این ابزار به متخصص کمک می‌کند گفت‌وگو را از راهبردهای کودک آغاز کند و هدف‌های درمانی ملموس، مثل تقویت حل مسئله یا کاهش برون‌ریزی، تعیین کند.

هر بخش جدا تفسیر می‌شود و نباید نمره‌ها را با هم جمع کرد. در دو بخش رویارو، یعنی جست‌وجوی حمایت و حل مسئله، نمرهٔ بالاتر معمولاً نشانهٔ منابع بیشتر است. در درون‌ریزی و برون‌ریزی، نمرهٔ بالاتر معمولاً یعنی کودک بیشتر با شیوه‌هایی کنار می‌آید که در درازمدت به او آسیب می‌زنند.

فاصله‌گیری پیچیده‌تر است: گاهی فاصله گرفتن کوتاه برای آرام شدن مفید است، اما اگر شیوهٔ غالب باشد، مسئله حل‌نشده می‌ماند.

مهم‌ترین چیز، الگوی کلی است. کودکی با حل مسئلهٔ بالا و درون‌ریزی بالا، با کودکی با حل مسئلهٔ پایین و برون‌ریزی بالا، نیازهای متفاوتی دارد. چون سطح‌ها بر پایهٔ پاسخ‌ها ساخته شده‌اند، نه هنجار، «بالا» یعنی کودک آن کار را اغلب یا همیشه گزارش کرده، نه اینکه از همسالانش بالاتر است.

این پرسشنامه فقط واکنش در موقعیت دعوای دوستانه را می‌سنجد و ممکن است در موقعیت‌های دیگر، مثل فشار درسی یا مشکلات خانوادگی، کودک رفتار دیگری داشته باشد.

بخش‌ها کوتاه‌اند و پایایی آن‌ها در پژوهش اصلی متوسط بود؛ بخش برون‌ریزی فقط چهار جمله دارد و تغییر یک پاسخ نمره را محسوس جابه‌جا می‌کند.

پاسخ‌ها خودگزارشی‌اند و ممکن است تحت تأثیر میل به خوب جلوه کردن باشند. برای کودکان ایرانی هنجار منتشرشده‌ای نیست و سطح‌ها بر میانگین پاسخ تکیه دارند.

برای تصویر کامل‌تر می‌توان این ابزار را در کنار ابزارهای دیگر به کار برد:
• پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات (SDQ)، برای نگاه کلی به سلامت روان و روابط همسالان
• مقیاس اضطراب کودکان اسپنس (SCAS)، اگر درون‌ریزی بالاست
• فهرست افسردگی کودکان (CDI)، وقتی غمگینی پایدار دیده می‌شود
• پرسشنامهٔ مقابلهٔ کودکان (KidCOPE)، برای سنجش کوتاه در موقعیت‌های دیگر

شیوه‌های مقابله در کودکی در حال رشدند و تغییر می‌کنند. تکرار پرسشنامه پس از سه تا شش ماه، یا پس از پایان یک برنامهٔ آموزشی یا مشاوره‌ای، می‌تواند پیشرفت را نشان دهد. تکرار زودتر از یک ماه معمولاً اطلاعات تازه‌ای نمی‌دهد. هنگام مقایسه، به تغییر هر بخش جداگانه نگاه کنید.

در فرهنگ ما، گاهی از کودکان انتظار می‌رود دلخوری‌هایشان را نگویند یا خشمشان را کاملاً فرو بخورند. همچنین مراجعه به بزرگ‌ترها برای حل دعواهای کودکانه، در برخی خانواده‌ها بیشتر و در برخی کمتر رایج است. این تفاوت‌ها ممکن است بر پاسخ‌ها اثر بگذارند و باید در تفسیر در نظر گرفته شوند.

نتیجهٔ کودک اطلاعات شخصی اوست. بدون رضایت خانواده نباید در مدرسه منتشر شود و نباید برای مقایسه یا تنبیه کودک به کار رود. بهتر است با خود کودک هم، به زبانی ساده، دربارهٔ نتیجه گفت‌وگو شود.

این پرسشنامه و گزارش آن برای آگاهی و گفت‌وگو تهیه شده‌اند و تشخیص پزشکی یا روان‌شناختی نیستند. نتیجه جایگزین ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک نیست. اگر نگران حال فرزندتان هستید، به‌ویژه اگر نشانه‌هایی از غم پایدار، خشم شدید یا آسیب به خود دیده‌اید، با متخصص مشورت کنید یا با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید.