غربال آسیب‌روانی کودک و نوجوان (CATS)

غربال آسیب‌روانی کودک و نوجوان (Child and Adolescent Trauma Screen) را کارین زاکسر، لوسی برلینر، توره هولت، تینه یِنسن، لوتس گولدبک و همکارانشان در همکاری بین‌المللی ساختند و ویژگی‌های روان‌سنجی آن را در سال ۲۰۱۷ در مجلهٔ اختلال‌های عاطفی منتشر کردند. این ابزار بر پایهٔ معیارهای ویرایش پنجم راهنمای تشخیصی و آماری انجمن روان‌پزشکی آمریکا ساخته شده و به‌رایگان از طریق انجمن بین‌المللی مطالعات استرس آسیب‌زا در دسترس است. متن این نسخه با فرم خودگزارشی ۷ تا ۱۷ سال، ویرایش ۱٫۲، جمله‌به‌جمله تطبیق داده شده است.

بسیاری از بچه‌ها و نوجوانان دست‌کم یک اتفاق ترسناک یا بسیار پراسترس را تجربه می‌کنند؛ از بلای طبیعی و تصادف تا خشونت، آزار یا مرگ ناگهانی یکی از عزیزان. بیشتر آن‌ها بعد از مدتی بهتر می‌شوند، اما برای بعضی، واکنش‌هایی مثل کابوس، ترس، گوش‌به‌زنگی یا احساس گناه می‌ماند و زندگی روزمره را سخت می‌کند. این غربال کوتاه کمک می‌کند این واکنش‌ها زودتر دیده شوند تا کمک مناسب زودتر برسد.

هدف این غربال دو چیز است: شناسایی اتفاق‌های آسیب‌زایی که کودک یا نوجوان تجربه کرده، و سنجیدن واکنش‌های استرس پس از سانحه در دو هفتهٔ گذشته. نمرهٔ اصلی از بیست جملهٔ واکنش به دست می‌آید که چهار گروه نشانه را می‌پوشانند: برگشتن ناخواستهٔ خاطره، دوری از یادآوری‌ها، تغییر منفی در فکر و احساس، و برانگیختگی. این غربال برای پیدا کردن بچه‌هایی است که به ارزیابی کامل‌تر نیاز دارند، نه برای تشخیص.

این غربال در مجموع ۴۰ پرسش دارد: ۱۵ پرسش رویداد با پاسخ «بله» یا «خیر»، ۲۰ جملهٔ واکنش، و ۵ پرسش «بله» یا «خیر» دربارهٔ اختلال در زندگی روزمره. فقط ۲۰ جملهٔ واکنش در نمرهٔ کل شمرده می‌شوند: «هرگز» ۰، «گاه‌گاهی» ۱، «نیمی از وقت‌ها» ۲ و «تقریباً همیشه» ۳. نمرهٔ کل از ۰ تا ۶۰ است.

طبق راهنمای بالینی سازندگان، نمرهٔ کمتر از ۱۵ از نظر بالینی بالا نیست، ۱۵ تا ۲۰ پریشانی متوسط مرتبط با آسیب را نشان می‌دهد و ۲۱ یا بیشتر نشانهٔ احتمال اختلال استرس پس از سانحه است. سازندگان این برش‌ها را مقدماتی نامیده‌اند. پرسش‌های رویداد و اختلال نمره ندارند، اما برای متخصص اطلاعات مهمی فراهم می‌کنند.

این نسخه برای بچه‌ها و نوجوانان ۷ تا ۱۷ ساله ساخته شده است. نوجوانان معمولاً خودشان آن را می‌خوانند و پر می‌کنند. برای بچه‌های کوچک‌تر یا کسانی که در خواندن مشکل دارند، یک بزرگسال مورد اعتماد یا متخصص می‌تواند جمله‌ها را بلند بخواند، به‌شرط آنکه در انتخاب پاسخ دخالت نکند. فرم جداگانه‌ای برای گزارش والدین و برای بچه‌های ۳ تا ۶ سال هم وجود دارد که در این نسخه نیامده است.

چهل سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «بله» و «خیر». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ ۰ تا ۱۴ یعنی واکنش‌های استرسی در دو هفتهٔ گذشته در حد بالینی نبوده‌اند؛ این خبر خوبی است، اما اگر رویدادی مثل آزار علامت خورده، باز هم امنیت کودک باید بررسی شود. نمرهٔ ۱۵ تا ۲۰ پریشانی متوسط را نشان می‌دهد و مرور دقیق با متخصص توصیه می‌شود. نمرهٔ ۲۱ تا ۶۰ نشانهٔ احتمال اختلال استرس پس از سانحه است و ارزیابی تخصصی و درمان متمرکز بر آسیب لازم است. این برش‌ها هنجار جهانی‌اند و برای نمونهٔ ایرانی تعیین نشده‌اند.

این غربال سه بخش دارد. در بخش اول، فهرست پانزده اتفاق پراسترس یا ترسناک را می‌خوانید و برای هر کدام می‌گویید «بله» برایتان اتفاق افتاده یا «خیر». در بخش دوم، بیست واکنش را می‌خوانید و می‌گویید در دو هفتهٔ گذشته، چند وقت یک‌بار آن را داشته‌اید: «هرگز»، «گاه‌گاهی»، «نیمی از وقت‌ها» یا «تقریباً همیشه». وقتی جمله‌ها از «آن اتفاق» حرف می‌زنند، به اتفاقی فکر کنید که بیشتر از همه آزارتان می‌دهد. در بخش سوم، پنج پرسش «بله» یا «خیر» دربارهٔ اثر این مشکل‌ها بر زندگی روزمره‌تان هست.

اگر در بخش اول هیچ اتفاقی را علامت نزدید، در بخش دوم همهٔ جمله‌ها را «هرگز» بزنید. اگر یکی از جمله‌ها خیلی ناراحتتان کرد، می‌توانید مکث کنید، نفس بکشید و با یک بزرگسال مورد اعتماد حرف بزنید. برای بچه‌های کوچک‌تر، یک بزرگسال می‌تواند جمله‌ها را بلند بخواند. پر کردن غربال حدود ده دقیقه طول می‌کشد.

حدود ده دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

این ابزار غربال است، نه تشخیص؛ تشخیص فقط با مصاحبهٔ بالینی ممکن است. برش‌ها مقدماتی‌اند و از نمونه‌های اروپایی و آمریکایی آمده‌اند. ترجمهٔ فارسی این نسخه هنوز در نمونهٔ ایرانی اعتباریابی نشده است. فرم اصلی پرسش‌هایی برای توصیف آزاد رویداد و نام بردن آزاردهنده‌ترین اتفاق دارد که در این نسخهٔ برخط نیامده‌اند و متخصص باید آن‌ها را در گفت‌وگو بپرسد. بچه‌ها گاهی از ترس یا شرم، رویدادها و واکنش‌ها را کمتر گزارش می‌کنند؛ پس نمرهٔ پایین همیشه به معنای نبود مشکل نیست.

این غربال ابزاری برای شناسایی اولیه است و جای ارزیابی روان‌پزشک یا روان‌شناس کودک و نوجوان را نمی‌گیرد. نتیجه را برای قضاوت دربارهٔ اینکه آزاری رخ داده یا نه، یا برای تصمیم‌های قضایی به کار نبرید. اگر کودک در خطر است یا به آسیب زدن به خود فکر می‌کند، همین حالا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. برای راهنمایی تلفنی، صدای مشاور ۱۴۸۰ هر روز از ۸ صبح تا ۱۲ شب پاسخ می‌دهد.

این غربال را می‌توان کنار فرم گزارش والدین همین ابزار به کار برد تا دو دیدگاه مقایسه شوند. برای افسردگی، اضطراب، سوگ طولانی یا مشکلات رفتاری، ابزارهای جداگانه مناسب‌ترند، چون این واکنش‌ها اغلب همراه آسیب روانی دیده می‌شوند. اگر نمره بالاست، مصاحبهٔ ساختاریافتهٔ بالینی برای اختلال استرس پس از سانحه قدم بعدی است.

چون پرسش‌ها دربارهٔ دو هفتهٔ گذشته‌اند، تکرار غربال در فاصلهٔ کمتر از دو هفته معنای زیادی ندارد. در طول درمان، متخصصان اغلب آن را هر چند جلسه یا در پایان درمان تکرار می‌کنند تا تغییر نشانه‌ها را ببینند. بعد از یک رویداد تازه، می‌توان یک ماه بعد آن را دوباره پر کرد.

در فرهنگ ایرانی، حرف زدن از آزار جنسی و خشونت خانگی اغلب با شرم، ترس از آبرو و نگرانی برای خانواده همراه است و بچه‌ها ممکن است این رویدادها را گزارش نکنند. در ترجمه، «tornado» و «hurricane» به «گردباد» و «طوفان» برگردانده شده‌اند. پرسش جنگ برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی، به‌ویژه در مناطق مرزی یا در زمان درگیری‌ها، معنای واقعی دارد. پاسخ‌دهنده باید مطمئن باشد که پاسخ‌هایش محرمانه است، مگر جایی که امنیتش در خطر باشد.