مقیاس خودکارآمدی ادراک‌شدهٔ کودک (CPSES)

بعضی کودکان درس را شروع نمی‌کنند چون باور دارند تمام نمی‌شود، نه چون تنبل‌اند. بعضی در گروه ساکت می‌مانند چون فکر می‌کنند نمی‌توانند نظرشان را بگویند. مقیاس خودکارآمدی ادراک‌شدهٔ کودک همین باور را در سه بخش می‌پرسد: کار مدرسه، رابطه با همسال، و نه گفتن به سیگار و نوشیدنی و ماری‌جوانا. عدد بالاتر اینجا منبع قوت است، به شرطی که با یک صحنهٔ واقعی زندگی چک شود: آیا تکلیف تمام می‌شود، آیا در گروه حرف زده می‌شود، آیا تعارف خطرناک رد می‌شود. این برگه تشخیص نیست و کودک را خوب یا بد نمی‌نامد. پایین بودن یک بخش هم به معنی شکست شخصیت نیست.

نام انگلیسی (Child Perceived Self-Efficacy Scale) و مخفف (CPSES) است. کارل فرتمن و برایان پریماک آن را سال ۲۰۰۹ برای برنامهٔ پیشگیری دبستانی ساختند و ویژگی‌های روان‌سنجی‌اش را در مقاله‌ای با عنوان مقیاس خودکارآمدی دانش‌آموز دبستانی گزارش کردند. پایهٔ نظری، خودکارآمدی بندورا است: باور کودک به اینکه می‌تواند عمل مشخصی را سازمان دهد، نه حس کلی ارزشمندی. بیست گویه، سه عامل، طیف اطمینان پنج‌درجه‌ای. نمونهٔ مقاله ۳۹۲ دانش‌آموز کلاس چهارم و پنجم بود و همسانی درونی سه بخش در همان نمونه بین ۷۵ صدم و ۹۱ صدم گزارش شد، بدون آنکه مقاله هر ضریب را به یک بخش خاص نسبت دهد. برش بالینی و جدول هنجار سنی در آن گزارش نیامده است.

هدف، سنجیدن اطمینان کودک به سه دسته کار مشخص است، نه عزت‌نفس کلی و نه هوش.

• خودکارآمدی یادگیری، ۹ گویه
• خودکارآمدی همسالان، ۸ گویه
• مقاومت در برابر مواد، ۳ گویه

نمرهٔ کل رسمی معرفی نشده چون سه بخش معناهای متفاوت دارند. نمرهٔ بالاتر در هر بخش یعنی اطمینان بیشتر. جمع بیست گویه (۲۰) فقط برای شمردن سؤال است و به‌صورت یک شاخص واحد تفسیر نمی‌شود. یادگیری ممکن است بالا باشد و مقاومت پایین، و هر دو برای مدرسه مهم‌اند.

بیست گویه. پنج گزینه از «اصلاً مطمئن نیستم» (۱) تا «خیلی مطمئنم» (۵). گویهٔ معکوس ندارد. یادگیری از ۹ تا ۴۵، همسالان از ۸ تا ۴۰، مقاومت از ۳ تا ۱۵. هر بخش سه بازهٔ لنگرشده به طیف دارد، مثلاً یادگیری از ۹ تا ۱۸، از ۱۹ تا ۲۷، و از ۲۸ تا ۴۵. مقاومت از ۳ تا ۶، از ۷ تا ۹، و از ۱۰ تا ۱۵. همسالان از ۸ تا ۱۶، از ۱۷ تا ۲۴، و از ۲۵ تا ۴۰. برش رسمی نیست. نسخهٔ قبلی سایت ۲۰ گویه نبود و گویهٔ ماری‌جوانا را نداشت. دو سر طیف در منبع «اصلاً مطمئن نیستم» و «خیلی مطمئنم» است و سه پلهٔ میانی برای فاصلهٔ برابر معنا گذاشته شده‌اند.

برای دانش‌آموز حدود نه تا یازده سال، هم‌تراز کلاس چهارم و پنجم نمونهٔ اصلی. خود کودک جواب می‌دهد و خواندن جمله‌ها باید برای او ممکن باشد. برای پیش‌دبستانی و برای بزرگسال مناسب نیست، چون موقعیت‌ها تکلیف مدرسه، گروه همسال، و تعارف همسال است. اگر کودک معنی سیگار یا مشروب را نمی‌فهمد، بزرگسال فقط معنی را با یک جملهٔ ساده می‌گوید و گزینه را عوض نمی‌کند. اگر کودک خسته است یا می‌خواهد جواب را قشنگ نشان دهد، بهتر است برگه به زمان دیگری موکول شود نه اینکه بزرگسال حدس بزند.

در خانه، والدین به‌جای جملهٔ «تنبل است» می‌بینند کودک کدام کار را شدنی نمی‌داند. در مدرسه، معلم می‌تواند تکلیف را طوری بشکند که یک موفقیت کوچک دیده شود. در مشاورهٔ پیشگیری، بخش مقاومت کنار آموزش نه گفتن می‌آید نه به‌جای آزمایش مواد. نتیجه در پروندهٔ انضباطی و گروه والدین جایی ندارد. معلم می‌تواند با اجازهٔ خانواده فقط بداند کدام بخش پایین است تا تکلیف یا گروه را کوچک کند، نه اینکه نمره را در دفتر کلاسی بنویسد.

نمرهٔ پایین‌تر یعنی اطمینان کمتر و نمرهٔ بالاتر یعنی اطمینان بیشتر. چون برش نیست، بازه‌ها توصیفی‌اند. ممکن است یادگیری بالا باشد و مقاومت پایین. هر سه بخش را جدا بخوانید. این باور است نه گزارش رفتار واقعی. کودک ممکن است بگوید نه می‌گویم و در جمع همان کار را نکند. برای همین مشاهدهٔ خانه کنار نمره می‌ماند. اگر فقط یک بخش پایین است، انرژی را همان‌جا بگذارید و بخش بالا را با مقایسه خراب نکنید.

هنجار ایرانی منتشر نشده و مقالهٔ اصلی هم خط تشخیص نداده است. نمونهٔ آن کلاس چهارم و پنجم بوده است. گویهٔ ماری‌جوانا برای برخی خانواده‌ها ناآشناست ولی حذفش فرم را از نسخهٔ منتشرشده خارج می‌کند. عزت‌نفس، افسردگی، و مصرف واقعی را نمی‌سنجد. خودگزارش کودک است و ممکن است خواستهٔ اجتماعی جواب را قشنگ کند، به‌ویژه در گویه‌های مواد. نمرهٔ بالا در مقاومت به معنی آزمایش منفی مواد نیست.

کنار مقیاس ناامیدی کودکان می‌توان دید آیا بی‌اطمینانی به کار مدرسه با بسته دیدن آینده همراه است یا نه. مقیاس اضطراب کودکان اسپنس ترس را جدا می‌سنجد و نباید با خودکارآمدی یکی گرفته شود. پرسشنامهٔ توانمندی‌ها و مشکلات از نگاه والد، رفتار واقعی را کنار باور کودک می‌گذارد. هیچ‌کدام جای مصاحبه دربارهٔ مصرف مواد، زورگویی، یا افت تحصیلی را نمی‌گیرد. اگر چند برگه با هم داده می‌شود، هر کدام جدا تفسیر شود و یک برچسب واحد از جمع آن‌ها ساخته نشود.

اگر حال مدرسه پایدار است، حدود دو تا سه ماه بعد تکرار شود تا تغییر واقعی از نوسان یک هفته جدا بماند. بعد از یک برنامهٔ پیشگیری، تغییر معلم، جابه‌جایی کلاس، یا شروع اذیت همسالان، حدود چهار تا شش هفته فاصله منطقی است. هر بار خود کودک جواب می‌دهد و والدین جمله را برای او پر نمی‌کنند. اگر فقط یک بخش پایین بود، همان بخش را در تکرار جدا نگاه کنید و میانگین سه بخش را نسازید. تکرار پشت‌سرهم در یک روز نمره را قابل‌اعتمادتر نمی‌کند، چون کودک جواب قبلی را به خاطر می‌سپارد.

در بسیاری از مدرسه‌های ایرانی مقایسهٔ نمره بلند گفته می‌شود و کودک «نمی‌توانم» را با «تنبل» یکی می‌گیرد. این مقیاس همان جمله را بدون توهین می‌پرسد و رتبهٔ کلاس نمی‌سازد. حرف از مشروب و ماری‌جوانا در خانه ممکن است تابو باشد. نتیجه محرمانه بماند و در جمع فامیل یا گروه پیام‌رسان خوانده نشود. نه گفتن به بزرگسال خانواده، اگر خطرناک است، با نه گفتن به همسال یکی نیست و این فرم فقط فشار همسال را می‌پرسد. دوست شدن با جنس دیگر هم در برخی خانواده‌ها حساس است. گویه همان‌طور که منتشر شده مانده و تفسیرش اجازهٔ والد است نه نمرهٔ اخلاق کودک.

این گزارش باور کودک به توانایی خودش را توصیف می‌کند و تشخیص روان‌شناختی نیست. جای آموزش پیشگیری و، اگر نگرانی مصرف مواد هست، جای مصاحبهٔ متخصص را نمی‌گیرد. اگر کودک در معرض اجبار به مصرف است یا از تهدید همسال می‌ترسد، همان هفته با مشاور مدرسه یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ هماهنگ کنید. از این نمره برای تنبیه، مقایسهٔ خواهر و برادر، یا برچسب تنبلی استفاده نکنید. نمرهٔ بالا در مقاومت هم به معنی بی‌نیازی از نظارت خانه نیست.