مقیاس ناامیدی کودکان (HSC)

گاهی کودک درس را رها می‌کند نه چون تنبل است، چون فکر می‌کند هر چه بخواهد به آن نمی‌رسد. مقیاس ناامیدی کودکان برای همین نگاه ساخته شده: آیا بزرگ شدن را بهتر می‌بیند، یا تلاش را بی‌فایده؟ این صفحه جای برچسب زدن نیست. جای این است که هفده جملهٔ کوتاه، انتظار او از آینده را بدون حدس بزرگسال نشان دهد. اگر جواب‌ها تاریک بود، خانواده و مدرسه می‌توانند زودتر کنارش بمانند. اگر روشن بود، همان روشنایی را دست‌کم نگیرند و فشار تازه‌ای به اسم مثبت‌اندیشی روی او نگذارند.

نام انگلیسی این ابزار (Hopelessness Scale for Children) است و مخفف رایج آن (HSC) است. آلن کازدین، نانسی فرنچ، آلن یونیس، کارن اسولت‌داوسون و روزانا شریک آن را سال ۱۹۸۳ در (Journal of Consulting and Clinical Psychology) معرفی کردند. ویژگی‌های روان‌سنجی و روایی همزمان در مقالهٔ ۱۹۸۶ کازدین، راجرز و کولبوس در همان مجله آمده است. مقیاس بر الگوی مقیاس ناامیدی بک (۱۹۷۴) برای زبان کودک ساخته شده و پاسخ آن درست و غلط است، نه درجه‌ای. حبیبی و همکاران (۲۰۱۷) در (Journal of Research and Health) ویژگی‌های روان‌سنجی آن را در کودکان و نوجوانان ایرانی بررسی کرده‌اند.

هدف، سنجیدن انتظار منفی کودک از آینده است: بستن راه بهتر شدن، بی‌فایده دیدن تلاش، و مبهم دیدن فردا. خلق امروز، اضطراب، و هوش هدف این فرم نیستند. کودک نمی‌گوید «ناامیدم»؛ با درست یا غلط دانستن جمله‌ها نشان می‌دهد آیا هنوز برای بزرگ شدن، برای خواستن، و برای یک بار دیگر تلاش کردن جا می‌بیند یا نه.

• نمرهٔ کل ناامیدی، هفده گویه

خرده‌مقیاس رسمی جداگانه در نسخهٔ مرجع معرفی نشده و نمرهٔ قابل تفسیر همین جمع است. سه مضمون نظری، یعنی آینده و انگیزه و انتظار برآورده شدن خواسته، داخل همان هفده جمله قرار دارند و جدا نمره‌گذاری نمی‌شوند. گزارش این جمع را به سه بازهٔ توصیفی تقسیم می‌کند تا خانواده بداند پاسخ‌ها بیشتر امیدوار بوده‌اند، درهم بوده‌اند، یا بیشتر در جهت ناامیدی.

هفده جمله به ترتیب منبع آمده است. دو گزینه دارید: «درست نیست» با نمرهٔ ۰ و «درست است» با نمرهٔ ۱. هشت جملهٔ امیدوار معکوس‌اند: ۱، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۱۱ و ۱۶. در این جمله‌ها «درست نیست» یک نمرهٔ ناامیدی می‌گیرد، چون کودک آن امید را مال خودش ندانسته است. جمع از ۰ تا ۱۷ است و نمرهٔ بالاتر یعنی ناامیدی بیشتر.

سه بازهٔ توصیفی، لنگرشده به طیف و نه هنجار رسمی: از ۰ تا ۵، از ۶ تا ۱۱، و از ۱۲ تا ۱۷. کازدین و همکاران طبقه‌ای به‌عنوان برش بالینی منتشر نکرده‌اند. بازهٔ بالا زنگ توجه است، نه خط تشخیص. گزینهٔ میانی وجود ندارد؛ کودک باید یکی از دو سو را انتخاب کند.

این فرم برای کودک حدود هشت تا سیزده سال است، همان دامنه‌ای که نمونهٔ اولیهٔ کازدین در بخش روان‌پزشکی بود. خود کودک جواب می‌دهد. اگر سواد خواندن کم است، جمله بلند خوانده می‌شود. برای خردسال پیش از دبستان، برای بزرگسال، و به‌جای مصاحبهٔ خطر خودکشی مناسب نیست. پژوهش اسپریتو آن را با نوجوان هم به کار برده، ولی آن کاربرد گسترش بعدی است و این صفحه همان فرم کودک را اجرا می‌کند.

در خانه، نمره به پدر و مادر کمک می‌کند فرق بگذارند بین خستگی یک روز و انتظار بسته از آینده. در مدرسه، مشاور می‌تواند با اجازهٔ خانواده ببیند آیا افت تحصیل با بی‌معنی شدن تلاش همراه است یا نه، و تکلیف را موقتاً کوچک کند. در مشاوره، این فرم شروع گفت‌وگوست کنار مصاحبه و در صورت لزوم ابزار افسردگی کودک، نه پروندهٔ انضباطی. رضایت کودک و والد مقدم است. مدیر یا معلم کلاس حق دیدن نتیجه را به‌صورت خودکار ندارند.

نمرهٔ پایین‌تر یعنی جمله‌های امیدوار بیشتر مال کودک دانسته شده‌اند. نمرهٔ بالاتر یعنی تصویر آینده تاریک‌تر و تلاش بی‌فایده‌تر دیده می‌شود. چون برش رسمی نیست، هر سه بازه توصیفی‌اند و نباید گفت کودک «پایین‌تر از معمول» یا «بالاتر از همسالان» است. الگوی خود جمله‌ها مهم است: ممکن است جمع میانی باشد ولی جملهٔ «خواستن احمقانه است» درست شده باشد و همان یک جمله موضوع حرف هفته شود. گزارش هر بازه معنی همان سطح، یک تصویر روزمره، پیام خانه و مدرسه، و حد کمک تخصصی را جدا می‌نویسد. نمره را با هوش یا برچسب اخلاقی جمع نکنید. اگر حرف از آسیب به خود کنار نمرهٔ بالا آمد، تفسیر را متوقف کنید و همان روز ایمنی را جلو ببرید.

هنجار ایرانیِ برش‌خورده برای این هفده جمله در منبع اصلی نیست. مطالعهٔ حبیبی و همکاران روایی را در نمونهٔ ایرانی دیده، نه جدول درصد برای هر مدرسه. پاسخ کودک است و ممکن است خجالت، شوخی، یا حال همان ساعت آن را عوض کند. ابزار خطر فوری خودکشی نیست و سؤال مستقیم دربارهٔ ایمنی را حذف نمی‌کند. جمله‌ها افسردگی، اضطراب، و کیفیت رابطه را نمی‌سنجند. بازهٔ سنی هسته هشت تا سیزده سال است.

کنار پرسشنامهٔ سبک اسنادی کودکان، بازنگری‌شده، می‌توان دید ناامیدی با توضیح کودک از علت شکست چه نسبتی دارد. مقیاس اضطراب کودکان اسپنس نگرانی و ترس را جدا می‌سنجد تا با انتظار بسته از آینده قاطی نشود. پرسشنامهٔ توانمندی‌ها و مشکلات، نسخهٔ والدین، تصویر رفتاری خانه و مدرسه را از نگاه والد اضافه می‌کند. اگر غم بالینی مطرح است، مصاحبهٔ متخصص کودک جای این جمع را نمی‌گیرد.

اگر حال پایدار است، تکرار پیش از حدود دو تا سه ماه معمولاً چیز تازه‌ای نشان نمی‌دهد. اسپریتو پایداری متوسط را در حدود ده هفته دیده است. تکرار زودتر وقتی معنا دارد که درمان یا همراهی شروع شده، مدرسه عوض شده، یا جمله‌های تسلیم ناگهان پررنگ شده‌اند. هر بار خود کودک جواب می‌دهد، نه حافظهٔ والد از دفعهٔ قبل.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، کودک یاد می‌گیرد «قوی باش» و غم را ناگفته بگذارد. این جمله‌ها اجازه می‌دهند بی‌آنکه بی‌احترامی کند بگوید آینده را تاریک می‌بیند. مقایسه با فرزند فامیل نمره را بدتر از آنچه هست نشان می‌دهد اگر کودک خودش را بازندهٔ آن مقایسه بداند. نتیجه مال کودک و ولی اوست. در گروه مدرسه‌ای، روی تخته، یا در جمع خویشاوندان خوانده نمی‌شود.

این گزارش آموزشی و توصیفی است و تشخیص روان‌پزشکی یا روان‌شناختی نیست. جای مصاحبه، مشاهده، و در صورت نیاز درمان کودک را نمی‌گیرد. اگر کودک از آسیب به خود، بی‌ارزشی شدید، یا نخواستن زندگی حرف زد، همان روز با اورژانس اجتماعی ۱۲۳، اورژانس ۱۱۵، یا نزدیک‌ترین مرکز روان‌پزشکی کودک تماس بگیرید. از این نمره برای تنبیه، مقایسهٔ فامیلی، یا تصمیم انضباطی مدرسه استفاده نکنید.