پرسشنامهٔ غربالگری طیف اوتیسم با عملکرد بالا (ASSQ)

پرسشنامهٔ غربالگری طیف اوتیسم (ASSQ) را استفان اهلرز و کریستوفر گیلبرگ از دانشگاه گوتنبرگ سوئد، همراه با لورنا وینگ از بریتانیا، ساختند و در سال ۱۹۹۹ در مجلهٔ اوتیسم و اختلال‌های رشدی (Journal of Autism and Developmental Disorders) منتشر کردند. ابزار نخست برای یک پژوهش جمعیتی دربارهٔ سندرم آسپرگر در مدرسه‌های گوتنبرگ به کار رفت و سپس در نمونهٔ بالینی اعتباریابی شد. فرم رسمی آن را مرکز عصب‌روان‌پزشکی گیلبرگ منتشر کرده و این نسخه با پیوست مقالهٔ اصلی و فرم رسمی گویه‌به‌گویه تطبیق داده شده است.

بعضی کودکان باهوش و پرحرف‌اند، اما دوست‌یابی، فهم شوخی‌ها، بازی گروهی یا کنار آمدن با تغییر برایشان دشوار است. گاهی سال‌ها می‌گذرد تا کسی بفهمد این دشواری‌ها شاید به طیف اوتیسم مربوط باشد؛ به‌ویژه وقتی کودک در درس موفق است. این پرسشنامه کمک می‌کند والدین ویژگی‌های ظریف طیف اوتیسم را در کودکان با هوش طبیعی ببینند و تصمیم بگیرند آیا ارزیابی تخصصی لازم است.

سازندگان این ابزار در کار بالینی دیده بودند که فهرست‌های عمومی رفتار کودک، این کودکان را از کودکان دارای کم‌توجهی یا مشکلات رفتاری جدا نمی‌کنند. این پرسشنامه برای پر کردن همین خلأ ساخته شد.

هدف این پرسشنامه غربال ویژگی‌های طیف اوتیسم با عملکرد بالا، از جمله آنچه پیش‌تر سندرم آسپرگر نامیده می‌شد، در کودکان و نوجوانان مدرسه‌ای است. ۲۷ جملهٔ آن تعامل اجتماعی، ارتباط و زبان، علاقه‌ها و عادت‌های محدود، و ویژگی‌های حرکتی را می‌پوشانند. خروجی، یک نمرهٔ کل است که با برش‌های منتشرشده مقایسه می‌شود و نشان می‌دهد ارزیابی بیشتر تا چه حد توصیه می‌شود.

این ابزار تفاوتی میان سندرم آسپرگر و دیگر شکل‌های طیف اوتیسم با عملکرد بالا نمی‌گذارد؛ سازندگان خودشان گفته‌اند هدفش شناسایی است، نه تفکیک تشخیصی.

پرسشنامه ۲۷ جمله دارد. «نه» صفر، «تا حدی» یک و «بله» دو امتیاز می‌گیرد و هیچ جمله‌ای معکوس نیست. جمع امتیازها از صفر تا ۵۴ است. سازندگان برای گزارش والدین دو برش پیشنهاد کرده‌اند: ۱۳ برای وقتی که هدف، از دست ندادن حتی موارد خفیف است، و ۱۹ به‌عنوان مصالحهٔ معقول میان شناسایی و کاهش مثبت کاذب.

بنابراین نتیجه در سه سطح گزارش می‌شود: ۰ تا ۱۲ زیر برش حساس؛ ۱۳ تا ۱۸ بالاتر از برش حساس، با توصیهٔ بررسی بیشتر؛ و ۱۹ تا ۵۴ در حد برش متعادل، با توصیهٔ جدی ارزیابی تخصصی. برای معلمان برش‌های جداگانهٔ ۱۱ و ۲۲ گزارش شده که در این نسخهٔ والد به کار نمی‌روند.

این پرسشنامه برای والدین کودکان و نوجوانان حدود ۷ تا ۱۶ ساله است که هوش طبیعی یا ناتوانی ذهنی خفیف دارند و نگرانی دربارهٔ تعامل اجتماعی، ارتباط یا علاقه‌های محدودشان وجود دارد. نمونهٔ بالینی پژوهش اصلی کودکان ۶ تا ۱۷ ساله بودند. برای کودکان دارای ناتوانی ذهنی متوسط یا شدید، ارزیابی مستقیم متخصص مناسب‌تر است.

بهتر است کسی فرم را پر کند که کودک را در موقعیت‌های گوناگون، از بازی با همسالان تا مهمانی خانوادگی، دیده است. اگر پدر و مادر هر دو در دسترس‌اند، می‌توانند جداگانه پر کنند و نتیجه‌ها را با هم مقایسه کنند.

۲۷ سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «نه»، «تا حدی» و «بله». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ ۰ تا ۱۲ یعنی از نگاه والد، ویژگی‌های طیف اوتیسم کم است. نمرهٔ ۱۳ تا ۱۸ یعنی کودک احتمالاً دشواری اجتماعی دارد و بررسی بیشتر منطقی است، هرچند همهٔ این کودکان در طیف اوتیسم نیستند. نمرهٔ ۱۹ تا ۵۴ یعنی احتمال طیف اوتیسم قابل توجه است و ارزیابی تخصصی به‌شدت توصیه می‌شود. برش‌ها از نمونهٔ بالینی سوئدی آمده‌اند؛ هنجار ایرانی منتشر نشده و تفسیر بر پایهٔ هنجار جهانی است.

این پرسشنامه را پدر، مادر یا مراقب اصلی کودک پر می‌کند. ۲۷ جمله می‌خوانید که هر کدام راهی را توصیف می‌کند که ممکن است فرزندتان از همسالانش متفاوت باشد؛ مثل «دوست صمیمی ندارد» یا «حرف‌های دوپهلو و کنایه‌ها را تحت‌اللفظی می‌فهمد». برای هر جمله یکی از سه گزینه را انتخاب کنید: «نه»، «تا حدی» یا «بله».

فرزندتان را با کودکان هم‌سن خودش مقایسه کنید و به رفتار معمول او فکر کنید، نه به یک روز خاص. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. پر کردن پرسشنامه حدود ده دقیقه طول می‌کشد.

برای این نسخه حدود ده دقیقه زمان گذاشته شده است. راهنمای اول صفحه را هم در همین وقت حساب کنید.

این پرسشنامه غربال است و تشخیص نمی‌دهد؛ سازندگان صریحاً گفته‌اند نباید به‌تنهایی برای تشخیص به کار رود. برش‌ها در نمونه‌ای بالینی و نسبتاً کوچک تعیین شده‌اند و در جمعیت عمومی ممکن است متفاوت عمل کنند. دختران طیف اوتیسم ممکن است نمرهٔ کمتری بگیرند. کم‌توجهی، اضطراب و تأخیرهای زبانی هم می‌توانند نمره را بالا ببرند. ترجمهٔ فارسی این نسخه تازه است و در نمونهٔ ایرانی آزموده نشده است.

این پرسشنامه ابزار غربال است و جای ارزیابی روان‌پزشک یا روان‌شناس کودک و نوجوان را نمی‌گیرد. نتیجه را برای تشخیص یا تصمیم‌های آموزشی و قانونی به کار نبرید. حقوق ابزار با سازندگان آن است و این سایت وابستگی رسمی به دانشگاه گوتنبرگ یا سازندگان ندارد. اگر کودکی در خطر آزار است، منتظر نتیجهٔ هیچ آزمونی نمانید و با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.

بهترین مکمل این فرم، همان فرم با پاسخ معلم است، چون دیدگاه دو منبع تصویر کامل‌تری می‌دهد. متخصص ممکن است مصاحبهٔ تاریخچهٔ رشد، مشاهدهٔ مستقیم و ابزارهای تشخیصی استاندارد را اضافه کند. ابزارهای سنجش کم‌توجهی، اضطراب و مشکلات رفتاری هم برای بررسی مشکلات همراه به کار می‌روند. برای دختران، نسخهٔ گسترش‌یافتهٔ گروه گیلبرگ هم وجود دارد.

اگر کودک حرکات یا صداهای بی‌اختیار دارد، معاینهٔ پزشک برای بررسی تیک هم لازم است.

ویژگی‌های طیف اوتیسم پایدارند و نمره در فاصله‌های کوتاه معمولاً تغییر زیادی نمی‌کند؛ در پژوهش اصلی، پایایی دوهفته‌ای بسیار بالا بود. تکرار فقط وقتی معنا دارد که نگرانی تازه‌ای پیدا شده، دوره‌ای مثل ورود به نوجوانی آغاز شده یا یک سال یا بیشتر گذشته است.

اگر ارزیابی تخصصی انجام شده، نیازی به تکرار این غربال نیست؛ پیگیری پیشرفت با ابزارهای دیگری که متخصص پیشنهاد می‌کند انجام می‌شود.

چند جمله تصویرهایی از فرهنگ مدرسه در سوئد دارند. «پروفسور عجیب‌وغریب» یعنی کودکی که همسالان او را بیش از حد جدی، کتابی و متفاوت می‌بینند. «گل به دروازهٔ خودی» یعنی نفهمیدن قانون‌های نانوشتهٔ بازی گروهی. در زبان فارسی که پر از کنایه، تعارف و ضرب‌المثل است، فهم تحت‌اللفظی زبان در جملهٔ پنجم معمولاً زود دیده می‌شود. احترام به تفاوت و پرهیز از برچسب‌هایی مثل «بی‌ادب»، پیش‌شرط کمک است.