پرسشنامهٔ رفتار خوردن کودک (CEBQ)

سر سفره، کودکان بسیار با هم فرق دارند. یکی با دیدن غذا ذوق می‌کند و تند می‌خورد، دیگری پس از چند لقمه سیر می‌شود، سومی هر غذای تازه را پس می‌زند و چهارمی وقتی غمگین است اشتهایش را از دست می‌دهد. این تفاوت‌ها اغلب نه نشانهٔ بیماری‌اند و نه نتیجهٔ تربیت نادرست؛ بیشترشان بخشی از سرشت و مرحلهٔ رشد کودک‌اند.

این پرسشنامه کمک می‌کند به‌جای برچسب کلی «بدغذا» یا «پرخور»، دقیق‌تر ببینید فرزندتان در کدام جنبه‌های خوردن چه الگویی دارد و هر الگو چه راهکار متفاوتی می‌طلبد.

پرسشنامهٔ رفتار خوردن کودک را جین واردل، کارول گاتری، سارا ساندرسون و لورنا راپوپورت در سال ۲۰۰۱ در مجلهٔ روان‌شناسی و روان‌پزشکی کودک معرفی کردند. ابزار برای والدین کودکان نوپا تا دبستانی ساخته شد و از آن زمان به ده‌ها زبان ترجمه و در کشورهای گوناگون اعتباریابی شده است. ساختار هشت‌عاملی آن در بیشتر این مطالعه‌ها تکرار شده و پایایی زیرمقیاس‌ها عموماً قابل‌قبول گزارش شده است.

در این نسخه، متن جمله‌ها با نسخهٔ منتشرشده تطبیق داده شده و به فارسی روان برگردانده شده است. این ابزار نمرهٔ کل ندارد؛ هر زیرمقیاس جداگانه خوانده می‌شود.

هدف این ابزار توصیف سبک خوردن کودک از نگاه والد است، نه تشخیص اختلال. هشت جنبه سنجیده می‌شود که در دو گروه کلی قرار می‌گیرند:
• گرایش به غذا: پاسخ به غذا، لذت از غذا، پرخوری هیجانی و تمایل به نوشیدن
• دوری از غذا: پاسخ به سیری، کندی در خوردن، کم‌خوری هیجانی و بدغذایی
فرم ۳۵ جمله دارد. در هر زیرمقیاس، عدد بالاتر یعنی آن رفتار از نگاه شما بیشتر دیده می‌شود. هیچ زیرمقیاسی نقطهٔ برش بالینی ندارد و نتیجه را باید کنار شناخت شما و، در صورت نیاز، نظر پزشک کودکان خواند.

سی‌وپنج جمله با مقیاس پنج‌گزینه‌ای از هرگز (یک) تا همیشه (پنج) پاسخ داده می‌شوند. پنج جمله، با شماره‌های ۳، ۴، ۱۰، ۱۶ و ۳۲، پیش از جمع وارونه می‌شوند تا عدد بالا در همهٔ زیرمقیاس‌ها معنای یکسان داشته باشد.

ترکیب زیرمقیاس‌ها چنین است: پاسخ به غذا پنج جمله، پرخوری هیجانی چهار، لذت از غذا چهار، تمایل به نوشیدن سه، پاسخ به سیری پنج، کندی در خوردن چهار، کم‌خوری هیجانی چهار و بدغذایی شش جمله. مقاله اصلی میانگین جمله‌ها را گزارش می‌کند؛ این سایت جمع را نشان می‌دهد و آن را به سه بازهٔ برابر بر پایهٔ گزینه‌ها تقسیم می‌کند. این بازه‌ها هنجار جمعیتی نیستند.

این فرم برای پدر، مادر یا مراقب اصلی کودکان حدوداً دو تا هشت‌ساله طراحی شده است؛ کسی که بیشترین وعده‌ها را با کودک می‌گذراند. اگر دو والد هر کدام جداگانه پاسخ دهند، مقایسهٔ دو نتیجه گاهی دید ارزشمندی می‌دهد. برای نوجوانان یا ارزیابی خود فرد مناسب نیست.

در خانه، گزارش به والدین کمک می‌کند راهکار را با الگوی واقعی فرزندشان هماهنگ کنند؛ کودکی که زود سیر می‌شود به راهکاری متفاوت از کودک بدغذا نیاز دارد. در مهد و مدرسه، مربی با آگاهی از این الگوها کمتر بر خوردن اصرار می‌کند. مشاوران و متخصصان تغذیه از این ابزار در پژوهش‌ها و جلسه‌های نخست استفاده می‌کنند، اما همیشه آن را در کنار معاینه و منحنی رشد می‌خوانند.

هر زیرمقیاس را جداگانه بخوانید. نتیجه نیم‌رخی است، نه یک عدد کلی. معمولاً زیرمقیاس‌های گرایش به غذا با هم و زیرمقیاس‌های دوری از غذا با هم بالا یا پایین می‌روند؛ کودکی با پاسخ به غذا و لذت از غذای بالا، اغلب پاسخ به سیری پایینی دارد.

سه بازهٔ پایین، میانه و بالا فقط محل پاسخ‌های شما روی دامنهٔ ممکن را نشان می‌دهند. بازهٔ بالا در یک زیرمقیاس به معنای مشکل نیست؛ مثلاً لذت بالا از غذا در کودکی با رشد طبیعی، ویژگی مثبتی است.

برای هر زیرمقیاس، به جمله‌هایی که بیشترین سهم را داشته‌اند نگاه کنید. گاهی یک جملهٔ خاص بیش از عدد کل گویاست.

اگر نتیجه با تصورتان نمی‌خواند، به این فکر کنید که پاسخ‌ها را در چه حال‌وهوایی داده‌اید. یک هفتهٔ پرتنش یا بیماری اخیر کودک می‌تواند پاسخ‌ها را جابه‌جا کند.

این ابزار بر گزارش والد تکیه دارد و برداشت شما، نگرانی‌ها و انتظاراتتان بر پاسخ‌ها اثر می‌گذارد. والدی که نگران وزن کودک است، ممکن است پرخوری را پررنگ‌تر ببیند.

برای جمعیت ایرانی هنجار منتشرشده‌ای در اختیار نداریم؛ بازه‌ها بر پایهٔ گزینه‌ها تقسیم شده‌اند و مقایسه با کودکان دیگر را نشان نمی‌دهند.

زیرمقیاس‌های کوتاه، مثل تمایل به نوشیدن با سه جمله، پایایی کمتری دارند و یک پاسخ می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.

اعتبار ابزار برای کودکان دو تا هشت‌ساله بیشتر بررسی شده است. در کودکان بزرگ‌تر، عوامل اجتماعی و فشار هم‌سالان اهمیت بیشتری می‌یابند.

جملهٔ ۲۳، خوردن بیشتر هنگام شادی، در زیرمقیاس کم‌خوری هیجانی قرار دارد و طبق نسخهٔ اصلی وارونه نمی‌شود؛ برخی پژوهشگران این جایگاه را بحث‌برانگیز دانسته‌اند.

این ابزار اختلال خوردن، حساسیت غذایی، مشکلات بلع یا بیماری‌های گوارشی را تشخیص نمی‌دهد. اگر نشانهٔ جسمی یا توقف رشد می‌بینید، به پزشک مراجعه کنید.

نتیجه را بهتر است کنار منحنی رشد قد و وزن، یادداشت یک‌هفته‌ای غذا و گفت‌وگو با پزشک کودکان بخوانید. اگر نگرانی رفتاری یا هیجانی گسترده‌تری دارید، ارزیابی روان‌شناس کودک تصویر کامل‌تری می‌دهد.

سبک خوردن کودکان با رشد تغییر می‌کند. تکرار فرم پس از شش ماه تا یک سال، یا پس از اجرای چند ماههٔ راهکارهای خانگی، برای دیدن تغییرات منطقی است. تکرار هفتگی معنای زیادی ندارد.

در فرهنگ ایرانی، غذا با مهمان‌نوازی و محبت گره خورده است. تعارف، اصرار به خوردن و تشویق به «تمام کردن بشقاب» رایج است و می‌تواند بر رفتار کودک و پاسخ‌های والد اثر بگذارد. کودکی که در خانواده‌ای پرتعارف بزرگ می‌شود، شاید بیشتر از نشانه‌های سیری‌اش فاصله بگیرد.

ساختار وعده‌ها هم متفاوت است: ناهار اغلب وعدهٔ اصلی است و شام دیروقت‌تر از بسیاری کشورها سرو می‌شود. نقش مادربزرگ‌ها و خانوادهٔ گسترده در تغذیهٔ کودک پررنگ است.

برخی جمله‌ها، مثل جمله‌های مربوط به نوشیدنی، در بستر خانواده‌های ایرانی که چای یا دوغ مصرف رایجی دارند، باید با دقت خوانده شوند؛ منظور همهٔ نوشیدنی‌هاست، به‌ویژه نوشیدنی‌های شیرین.

پاسخ‌های شما محرمانه است. این گزارش برای استفادهٔ خانواده است و نباید بدون رضایت شما در اختیار مدرسه یا دیگران قرار گیرد. پیش از به اشتراک گذاشتن نتیجه با مربی یا مشاور، فکر کنید کدام بخش واقعاً به کارشان می‌آید.

این گزارش برای آگاهی و راهنمایی خانواده است و جایگزین ارزیابی پزشک کودکان، متخصص تغذیه یا روان‌شناس نیست. اگر نگران رشد، وزن یا سلامت فرزندتان هستید، با متخصص مشورت کنید. پرسشنامه بر پایهٔ نسخهٔ منتشرشدهٔ واردل و همکاران (۲۰۰۱) است.