پرسشنامهٔ ناگویی هیجانی کودکان (AQC)

پرسشنامهٔ ناگویی هیجانی کودکان (AQC) را کارولین رایف و همکارانش در دانشگاه لیدن هلند ساخته‌اند و در سال ۲۰۰۶ در مجلهٔ Personality and Individual Differences منتشر کرده‌اند. این ابزار نسخهٔ کودکانهٔ مقیاس ۲۰ گویه‌ای ناگویی هیجانی تورنتو (TAS-20) است که سال‌ها برای بزرگسالان به کار رفته است.

سازندگان جمله‌های نسخهٔ بزرگسال را برای کودکان و نوجوانان ۱۰ تا ۱۵ ساله ساده‌تر کردند و پاسخ‌ها را به سه گزینه کاهش دادند. این پرسشنامه به زبان‌های زیادی، از جمله فارسی، ترجمه و در پژوهش‌های چند کشور به کار رفته است. متن گویه‌ها و کلید نمره‌گذاری در این نسخه با فرم رسمی انگلیسی و سینتکس منتشرشدهٔ گروه سازنده تطبیق داده شده است.

بعضی بچه‌ها وقتی دلشان می‌گیرد دقیق می‌دانند غمگین‌اند یا دلخور، و می‌توانند همین را به پدر و مادر یا دوستشان بگویند. بعضی دیگر فقط حس می‌کنند «یک چیزی درست نیست»؛ شاید دلشان درد بگیرد، سرشان سنگین شود یا بی‌دلیل کلافه شوند، اما نمی‌دانند اسم این حال چیست.

این پرسشنامه کمک می‌کند ببینید نوجوان شما در شناختن احساس‌ها، گفتنشان و توجه کردن به دنیای درونی تا چه اندازه راحت است. نتیجه برچسب بیماری نیست؛ تصویری است از مهارتی که مثل هر مهارت دیگری با تمرین و گفت‌وگو رشد می‌کند.

ناگویی هیجانی یعنی دشواری در شناختن و گفتن احساس‌ها، همراه با گرایش به اینکه ذهن بیشتر سراغ چیزهای بیرونی و عینی برود تا دنیای درون. این پرسشنامه ۲۰ جمله دارد و سه جنبهٔ این ویژگی را جداگانه می‌سنجد.

هدف، تشخیص اختلال نیست. هدف این است که بدانید نوجوان در کدام بخش از این مهارت به حمایت بیشتری نیاز دارد: در تشخیص اینکه چه حسی دارد، در پیدا کردن کلمه برای آن، یا در علاقه به فکر کردن دربارهٔ احساس‌ها. این تفکیک به خانواده، معلم و مشاور کمک می‌کند تمرین‌ها را دقیق‌تر انتخاب کنند. برای مثال، نوجوانی که احساسش را خوب می‌شناسد ولی نمی‌گوید، به فضای امن برای گفتن نیاز دارد، نه به کلاس شناخت احساس‌ها.

پرسشنامه ۲۰ گویه و سه خرده‌مقیاس دارد. «دشواری در شناسایی احساس‌ها» با ۷ گویه (۱، ۳، ۶، ۷، ۹، ۱۳ و ۱۴) و دامنهٔ ۰ تا ۱۴؛ «دشواری در بیان احساس‌ها» با ۵ گویه (۲، ۴، ۱۱، ۱۲ و ۱۷) و دامنهٔ ۰ تا ۱۰؛ و «تفکر بیرون‌مدار» با ۸ گویه (۵، ۸، ۱۰، ۱۵، ۱۶، ۱۸، ۱۹ و ۲۰) و دامنهٔ ۰ تا ۱۶.

هر پاسخ ۰، ۱ یا ۲ امتیاز می‌گیرد. گویه‌های ۴، ۵، ۱۰، ۱۸ و ۱۹ معکوس نمره می‌گیرند. در هر خرده‌مقیاس نمرهٔ بالاتر یعنی دشواری بیشتر. منبع، نمره را میانگین گویه‌ها گزارش می‌کند؛ این‌جا جمع گویه‌ها نشان داده می‌شود که با تقسیم بر تعداد گویه‌ها به همان میانگین می‌رسد. نمرهٔ کل گزارش نمی‌شود، چون سه بخش معنای یکسانی ندارند.

این پرسشنامه برای کودکان و نوجوانان ۱۰ تا ۱۵ ساله ساخته شده و خود نوجوان آن را پر می‌کند. خواندن جمله‌ها به سطح سواد پایان دبستان نیاز دارد. برای کودکان کوچک‌تر یا نوجوانانی که در خواندن مشکل دارند، بهتر است بزرگسالی جمله‌ها را بی‌طرفانه بخواند، بدون اینکه پاسخی را القا کند.

بهتر است نوجوان پرسشنامه را در جای آرام و بدون حضور کسی که پاسخ‌ها را زیر نظر دارد پر کند. اگر بداند پاسخ‌هایش برای سرزنش یا مقایسه به کار نمی‌رود، صادقانه‌تر جواب می‌دهد.

بیست سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «درست نیست»، «گاهی درست است» و «اغلب درست است». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر خرده‌مقیاس جداگانه تفسیر می‌شود و در سه سطح کم، متوسط و زیاد گزارش می‌شود. چون برای این پرسشنامه برش رسمی یا هنجار ایرانی منتشر نشده، مرز سطح‌ها بر پایهٔ خودِ گزینه‌های پاسخ تعیین شده است. سطح کم یعنی پاسخ‌ها بیشتر «درست نیست» بوده، سطح متوسط یعنی بیشتر «گاهی درست است» و سطح زیاد یعنی بیشتر «اغلب درست است». هنجارها جهانی‌اند، یعنی از پژوهش‌های بین‌المللی گرفته شده‌اند، و نتیجه را باید در کنار شناخت خانواده و معلم از نوجوان خواند.

در صفحه‌های بعد ۲۰ جملهٔ کوتاه می‌بینید. هر جمله دربارهٔ این است که آدم‌ها چطور احساس‌هایشان را حس می‌کنند یا دربارهٔ آن‌ها فکر می‌کنند. برای هر جمله یکی از سه گزینه را انتخاب کنید: «درست نیست»، «گاهی درست است» یا «اغلب درست است».

اگر انتخاب سخت بود، گزینه‌ای را بزنید که بیشتر وقت‌ها دربارهٔ شما درست است. آدم‌ها احساس‌ها و فکرهای متفاوتی دربارهٔ احساس‌هایشان دارند، پس جواب درست یا غلط وجود ندارد. فقط مهم است که خودتان چه فکر می‌کنید. لطفاً به همهٔ جمله‌ها پاسخ بدهید و برای هر جمله فقط یک گزینه را علامت بزنید.

حدود هشت دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

این ابزار خودگزارشی است؛ نوجوانی که در شناختن احساس‌هایش دشواری دارد، ممکن است در گزارش همین دشواری هم دقیق نباشد. برعکس، نوجوانی که خیلی به احساس‌هایش توجه دارد شاید سخت‌گیرانه‌تر به خودش نمره بدهد. پاسخ‌ها به حال آن روز، خستگی و فهم جمله‌ها بستگی دارد. نمرهٔ بالا به‌تنهایی نشانهٔ اختلال طیف اوتیسم، افسردگی یا هیچ تشخیص دیگری نیست. برش رسمی و هنجار ایرانی منتشر نشده، پس مقایسه با همسالان ایرانی ممکن نیست.

این پرسشنامه ابزار غربالگری و آگاهی‌بخشی است و جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک را نمی‌گیرد. نتیجه را نباید مبنای تشخیص، دارو یا تصمیم آموزشی قرار داد. اگر نگران سلامت روان فرزندتان هستید، با متخصص مشورت کنید.

برای تصویری کامل‌تر می‌توان این پرسشنامه را کنار ابزارهای سنجش اضطراب، افسردگی و شکایت‌های جسمی کودکان به کار برد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند ناگویی هیجانی در کودکان با شکایت‌های بدنی و نشانه‌های درونی‌سازی رابطه دارد. گفت‌وگوی مستقیم با نوجوان و نظر والدین و معلم همچنان مهم‌ترین مکمل است. اگر نمرهٔ شناسایی احساس بالا و شکایت جسمی زیاد است، معاینهٔ پزشک کودک برای کنار گذاشتن علت جسمی پیش از هر تفسیر روانی ضروری است.

اگر تمرین یا مشاوره‌ای شروع شده، تکرار پرسشنامه پس از سه تا شش ماه منطقی است. تکرار زودتر از یک ماه بیشتر یادآوری پاسخ‌های قبلی را نشان می‌دهد تا تغییر واقعی. هنگام مقایسهٔ دو نوبت، به جای یک عدد، به جهت تغییر در هر سه بخش نگاه کنید و تغییرهای یک یا دو امتیازی را جدی نگیرید.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، به‌ویژه برای پسرها، «حرف نزدن از دل» گاهی نشانهٔ پختگی یا مردانگی دانسته می‌شود. این باور ممکن است نمرهٔ بیان احساس را بالا ببرد، بی‌آنکه نوجوان در شناختن احساسش مشکلی داشته باشد. هنگام تفسیر، این زمینهٔ خانوادگی و فرهنگی را در نظر بگیرید.