بهرهٔ طیف اوتیسم، نسخهٔ ده‌جمله‌ای نوجوانان (AQ-10)

بهرهٔ طیف اوتیسم، نسخهٔ ده‌جمله‌ای نوجوانان (AQ-10 Adolescent)، را کری آلیسون، بونی آئویونگ و سایمون بارون‌کوهن در مرکز پژوهش اوتیسم دانشگاه کمبریج ساختند و در سال ۲۰۱۲ در مجلهٔ آکادمی روان‌پزشکی کودک و نوجوان آمریکا (Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry) منتشر کردند. این فرم از نسخهٔ پنجاه‌جمله‌ای نوجوانان (۲۰۰۶) استخراج شده و راهنمای بالینی مؤسسهٔ ملی سلامت و مراقبت بریتانیا آن را برای کمک به تصمیم ارجاع معرفی کرده است. این نسخه با فرم رسمی مرکز پژوهش اوتیسم گویه‌به‌گویه تطبیق داده شده است.

بعضی نوجوانان در درس موفق‌اند اما دوست‌یابی، گپ زدن معمولی یا کنار آمدن با تغییر برایشان سخت است. گاهی این تفاوت‌ها به خلق‌وخو یا خجالت مربوط است و گاهی نشانهٔ طیف اوتیسم. این پرسشنامهٔ کوتاه به والدین کمک می‌کند در چند دقیقه ببینند آیا این نشانه‌ها به اندازه‌ای هستند که ارزیابی تخصصی لازم باشد. هدف آن برچسب زدن نیست؛ بلکه این است که هیچ نوجوانی به‌خاطر دیده‌نشدن نیازهایش، تنها نماند.

طیف اوتیسم در دخترها و در نوجوانانی که زبان و هوش خوبی دارند، اغلب دیرتر شناخته می‌شود. والدین گاهی سال‌ها احساس می‌کنند «چیزی متفاوت است» ولی نمی‌دانند از کجا شروع کنند. این ده جمله نقطهٔ شروع ساده‌ای است.

هدف این پرسشنامه غربال سریع ویژگی‌های طیف اوتیسم در نوجوانان ۱۲ تا ۱۵ ساله‌ای است که نگرانی دربارهٔ اوتیسم دارند و ناتوانی ذهنی ندارند. ۱۰ جملهٔ آن از پنج حوزه می‌آیند: مهارت اجتماعی، جابه‌جایی توجه، توجه به جزئیات، ارتباط و تخیل. خروجی آن یک نمرهٔ کل از صفر تا ده است که با نقطهٔ برش رسمی مقایسه می‌شود و نشان می‌دهد آیا ارجاع برای ارزیابی تشخیصی توصیه می‌شود یا نه.

این فرم برای غربال در جمعیت عمومی ساخته نشده است، بلکه برای وقتی که والد، معلم یا پزشک نگرانی مشخصی دارد. در این حالت، نتیجه کمک می‌کند گام بعدی، یعنی رفتن یا نرفتن سراغ ارزیابی کامل، آگاهانه‌تر برداشته شود.

پرسشنامه ۱۰ جمله با چهار گزینه دارد، اما هر جمله فقط صفر یا یک امتیاز می‌گیرد. در جمله‌های ۱، ۵، ۸ و ۱۰، پاسخ «کاملاً موافقم» یا «تا حدی موافقم» یک امتیاز دارد. در جمله‌های ۲، ۳، ۴، ۶، ۷ و ۹، پاسخ «تا حدی مخالفم» یا «کاملاً مخالفم» یک امتیاز دارد. بنابراین شش جمله معکوس نمره‌گذاری می‌شوند.

جمع امتیازها از صفر تا ده است. طبق فرم رسمی، نمرهٔ شش یا بیشتر یعنی بهتر است نوجوان برای ارزیابی تخصصی ارجاع شود. پس نتیجه در دو سطح گزارش می‌شود: ۰ تا ۵ زیر نقطهٔ برش، و ۶ تا ۱۰ در حد توصیهٔ ارجاع.

این فرم برای والدین یا مراقبان نوجوانان ۱۲ تا ۱۵ ساله است. برای کودکان ۴ تا ۱۱ ساله، فرم کودک، و برای ۱۶ سال به بالا، فرم بزرگسال که خود فرد پر می‌کند، مناسب‌ترند. فرم برای نوجوانانی ساخته شده که ناتوانی ذهنی ندارند؛ در صورت وجود ناتوانی ذهنی، ارزیابی مستقیم متخصص لازم است.

بهتر است کسی پرسشنامه را پر کند که بیشترین وقت را با نوجوان می‌گذراند و او را در موقعیت‌های گوناگون، از مهمانی خانوادگی تا انجام تکلیف، دیده است.

ده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «کاملاً موافقم»، «تا حدی موافقم»، «تا حدی مخالفم» و «کاملاً مخالفم». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ ۰ تا ۵ یعنی در این ده نشانه، تصویر نوجوان کمتر به سوی طیف اوتیسم است؛ اما اگر نگرانی ادامه دارد، مشورت با متخصص همچنان منطقی است. نمرهٔ ۶ تا ۱۰ یعنی فرم رسمی ارجاع برای ارزیابی تخصصی را توصیه می‌کند. نقطهٔ برش از پژوهش‌های بریتانیایی آمده؛ هنجار ایرانی برای این فرم منتشر نشده و تفسیر بر پایهٔ هنجار جهانی است. نمره شدت اوتیسم را نشان نمی‌دهد.

این پرسشنامه را پدر، مادر یا مراقب اصلی نوجوان پر می‌کند. ده جمله دربارهٔ رفتار و توانایی‌های فرزندتان می‌خوانید؛ مثل «موقعیت‌های اجتماعی برایش آسان است» یا «برایش سخت است دوست تازه پیدا کند». برای هر جمله یکی از چهار گزینه را انتخاب کنید: «کاملاً موافقم»، «تا حدی موافقم»، «تا حدی مخالفم» یا «کاملاً مخالفم».

به رفتار معمول فرزندتان در زندگی روزمره فکر کنید، نه به یک روز خاص. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. برای هر جمله فقط یک گزینه بزنید. پر کردن پرسشنامه حدود سه تا پنج دقیقه طول می‌کشد.

کوتاه است. حدود پنج دقیقه، اگر بدون وقفه جواب بدهید. همان چند دقیقه را یک‌جا بگذارید کنار.

این پرسشنامه غربال است و تشخیص نمی‌دهد. فقط ده نشانه را می‌پرسد و حساسیت‌های حسی، رفتارهای تکراری و تاریخچهٔ رشد را تقریباً نمی‌بیند. پاسخ‌ها به نگاه والد وابسته‌اند. نوجوانانی که تفاوت‌هایشان را پنهان می‌کنند، به‌ویژه دختران، ممکن است نمرهٔ پایین بگیرند. اضطراب اجتماعی، کم‌توجهی و افسردگی هم می‌توانند نمره را بالا ببرند. نقطهٔ برش برای نوجوانان ایرانی بررسی نشده است.

ترجمهٔ فارسی این نسخه تازه انجام شده و هنوز در نمونهٔ ایرانی آزموده نشده است؛ بنابراین ممکن است بعضی جمله‌ها، مانند گپ زدن معمولی، در فرهنگ ما کمی متفاوت فهمیده شوند.

این پرسشنامه ابزار غربال است و جای ارزیابی روان‌پزشک یا روان‌شناس کودک و نوجوان را نمی‌گیرد. نتیجه را برای تشخیص یا تصمیم‌های آموزشی و قانونی به کار نبرید. حق نشر ابزار با مرکز پژوهش اوتیسم دانشگاه کمبریج است و این سایت وابستگی رسمی به آن ندارد.

اگر نوجوان در بحران است یا از آسیب زدن به خود حرف می‌زند، منتظر هیچ ارزیابی نمانید و همان روز با متخصص یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.

اگر نمره بالاست، متخصص معمولاً ارزیابی را با مصاحبهٔ تاریخچهٔ رشد، مشاهدهٔ مستقیم و ابزارهای تشخیصی استاندارد ادامه می‌دهد. نسخهٔ کامل پنجاه‌جمله‌ای نوجوانان هم می‌تواند تصویر دقیق‌تری از پنج حوزه بدهد. ابزارهای سنجش اضطراب، افسردگی و کم‌توجهی هم برای بررسی مشکلات همراه به کار می‌روند. نظر معلم نیز بخش مهمی از تصویر کامل است.

اگر خواهر یا برادر کوچک‌تری هم نگرانی مشابه دارد، فرم کودک همین مجموعه برای او مناسب است.

ویژگی‌های طیف اوتیسم پایدارند و نمره معمولاً در فاصله‌های کوتاه تغییر زیادی نمی‌کند. تکرار پرسشنامه فقط وقتی معنا دارد که نگرانی تازه‌ای پیدا شده یا یک سال یا بیشتر گذشته است. اگر ارزیابی تخصصی انجام شده، دیگر نیازی به تکرار این غربال نیست.

اگر نوجوان در فاصلهٔ دو سنجش وارد مدرسهٔ تازه یا دورهٔ تحصیلی جدید شده، تغییر نمره ممکن است بیشتر بازتاب محیط تازه باشد تا تغییر در خود او.

در فرهنگ ما مهمانی‌های پرجمعیت خانوادگی، احوال‌پرسی گرم و تعارف بخش مهمی از زندگی اجتماعی است و نوجوانی که از آن‌ها پرهیز می‌کند، گاهی «بی‌ادب» یا «گوشه‌گیر» نامیده می‌شود. این برچسب‌ها می‌توانند نیازهای واقعی را بپوشانند. از سوی دیگر، درون‌گرایی هم بخشی از تنوع طبیعی است. گپ زدن معمولی، که در جملهٔ ششم پرسیده می‌شود، در فارسی به معنای همان حرف‌های روزمره و احوال‌پرسی‌هاست.