گزارش والد دربارهٔ دوستان نزدیک فرزند (پروژهٔ فست ترک)

«گزارش والد دربارهٔ دوستان نزدیک فرزند» (Parent Report on Child's Close Friends) را گروه پژوهشی پیشگیری از مشکلات رفتاری (CPPRG) در سال ۱۹۹۰ برای پروژهٔ فست ترک ساخت. فست ترک کارآزمایی پیشگیری بلندمدتی است که کودکان در معرض خطر مشکلات رفتاری را در دورهام، نشویل، پنسیلوانیا و سیاتل دنبال کرد. این ابزار نخستین بار در سال هشتم پروژه به کار رفت و سینتیا رینز در سال ۲۰۰۳ گزارش فنی آن را منتشر کرد. نسخهٔ فارسی اعتباریابی‌شده‌ای پیدا نشد. نظریهٔ پشت این ابزار این است که وابستگی به هم‌سالان دردسرساز، یکی از راه‌های اصلی شکل‌گیری رفتار مشکل‌دار در نوجوانی است و نگاه والد می‌تواند نشانهٔ زودهنگامی از آن باشد.

در نوجوانی، دوستان جای بزرگی در زندگی فرزندمان پیدا می‌کنند. بیشتر وقت‌ها این دوستی‌ها منبع شادی، حمایت و رشدند، اما گاهی پدر و مادر نگران می‌شوند که دوستی فرزندشان را به سمت دردسر بکشد. این پرسشنامهٔ کوتاه به شما کمک می‌کند نگاه خود را به دوستان نزدیک فرزندتان مرتب کنید: آیا آن‌ها را گرفتار دردسر می‌بینید، کارهایشان را می‌پسندید و چقدر نگران اثرشان هستید؟ نتیجه دربارهٔ فرزندتان یا دوستانش داوری نمی‌کند؛ فقط نقطهٔ شروعی برای تأمل و گفت‌وگوست. پاسخ‌ها را با آرامش و بر پایهٔ آنچه واقعاً می‌دانید بدهید.

هدف این پرسشنامه سنجیدن «نگرانی کلی والد» دربارهٔ دوستان نزدیک فرزند است. سازندگان پرسش‌ها را در سه زیرمقیاس نظری هم دسته‌بندی کرده‌اند:
• دردسر دوستان با بزرگ‌ترها: ۳ پرسش (۱، ۴ و ۷)
• ناخشنودی والد از کارهای دوستان: ۳ پرسش (۲، ۵ و ۸)
• نگرانی والد از تأثیر منفی دوستان: ۳ پرسش (۳، ۶ و ۹)
پرسش دهم فقط در نمرهٔ کل حساب می‌شود. این سایت، طبق پیشنهاد گزارش فنی، فقط نمرهٔ کل را گزارش می‌کند. ابزار کیفیت دوستی یا ویژگی‌های مثبت دوستان را نمی‌سنجد. نمرهٔ بالاتر یعنی نگرانی بیشتر والد.

پرسشنامه ۱۰ پرسش دارد. در نُه پرسش اول، «خیلی زیاد» ۴، «تا حدی» ۳، «کمی» ۲ و «اصلاً» ۱ امتیاز می‌گیرد؛ در فرم اصلی این گزینه‌ها برعکس کد می‌شوند و سپس وارونه می‌شوند تا نمرهٔ بالا یعنی نگرانی بیشتر، و این سایت همان نمرهٔ نهایی را به کار می‌برد. پرسش دهم پنج گزینه دارد که به ۱، ۱٫۷۵، ۲٫۵، ۳٫۲۵ و ۴ تبدیل می‌شوند. نمرهٔ کل جمع ده پرسش است، بین ۱۰ تا ۴۰، و پیش از سطح‌بندی گرد می‌شود. سطح‌ها بر پایهٔ هنجار جهانی نمونهٔ هنجاری فست ترک (میانگین ۱۵٫۲۳، انحراف معیار ۵٫۶۲) هستند: ۱۰ تا ۱۵ کم، ۱۶ تا ۲۰ متوسط و ۲۱ تا ۴۰ زیاد.

این پرسشنامه برای پدرها و مادرهای نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ ساله است و والد آن را دربارهٔ دوستان فرزندش پر می‌کند. هنجار آن از والدین نوجوانان پایهٔ هفتم به دست آمده است. برای کودکان کوچک‌تر که دوستانشان بیشتر زیر نظر خانواده‌اند، مناسب نیست. اگر هر دو والد جداگانه پر کنند، تصویر کامل‌تری به دست می‌آید.

ده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «خیلی زیاد»، «تا حدی»، «کمی» و «اصلاً». جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ بالاتر یعنی والد دوستان فرزندش را بیشتر گرفتار دردسر می‌بیند و نگرانی بیشتری دارد. نمرهٔ کم ممکن است یعنی دوستان واقعاً کم‌خطرند، یا والد اطلاعات کمی دارد. نمرهٔ زیاد ممکن است یعنی دوستی‌ها واقعاً پرخطرند، یا والد حساسیت یا اضطراب بیشتری دارد. به همین دلیل، نمره را باید کنار اطلاعات مدرسه و گفت‌وگو با نوجوان خواند. نگاه به سه بخش پرسشنامه، یعنی دوست اول، دوست دوم و بقیهٔ دوستان، هم نشان می‌دهد نگرانی بیشتر به کدام بخش از حلقهٔ دوستان مربوط است. اگر دو والد نمرهٔ متفاوتی دارند، این تفاوت خودش اطلاعات ارزشمندی است و بهتر است دربارهٔ آن با هم حرف بزنند.

در این پرسشنامه به دوستانی فکر کنید که فرزندتان در سال گذشته بیشترین وقت را با آن‌ها گذرانده است. سه پرسش اول دربارهٔ نخستین دوست صمیمی اوست، سه پرسش بعدی دربارهٔ دومین دوست صمیمی و سه پرسش بعدی دربارهٔ بقیهٔ دوستانی که با آن‌ها رفت‌وآمد دارد. برای این نُه پرسش یکی از گزینه‌های «خیلی زیاد»، «تا حدی»، «کمی» یا «اصلاً» را انتخاب کنید. پرسش دهم مقیاس جداگانه‌ای دارد: «هرگز»، «تقریباً هرگز»، «گاهی»، «اغلب» یا «همیشه». اگر دوست دوم را خوب نمی‌شناسید، نزدیک‌ترین برداشت خود را انتخاب کنید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد.

اگر بلند نشوید، حدود چهار دقیقه تمام می‌شود. عجله در این مدت کوتاه بیشتر از خود سؤال‌ها به نتیجه آسیب می‌زند.

این ابزار فقط نگاه والد را می‌سنجد و دوستان یا خود نوجوان پاسخ نمی‌دهند. هنجار آن از نمونه‌ای آمریکایی و فقط برای پایهٔ هفتم است؛ نسخهٔ فارسی اعتباریابی نشده است. ابزار برش بالینی رسمی ندارد و برای پژوهش ساخته شده است. پرسش‌های دوست دوم در گزارش فنی بیشترین پاسخ خالی را داشتند و قاعدهٔ رسمی برای پاسخ‌های خالی منتشر نشده است. همچنین زیرمقیاس‌ها پایایی کمتری داشتند و در این سایت گزارش نمی‌شوند.

این پرسشنامه ابزاری برای تأمل و گفت‌وگوست و تشخیص نیست؛ جای ارزیابی مشاور یا روان‌شناس کودک و نوجوان را نمی‌گیرد. نتیجهٔ آن نباید در داوری قانونی، انضباطی یا گزینش، یا برای برچسب زدن به دوستان فرزندتان به کار رود. اگر نگران ایمنی فرزندتان هستید، با خط مشاورهٔ بهزیستی ۱۴۸۰ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.

این پرسشنامه را می‌توان کنار پرسشنامهٔ فرزندپروری آلاباما (APQ) به کار برد که نظارت و انضباط والد را می‌سنجد. پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات (SDQ) تصویری از رفتار خود نوجوان، از جمله مشکلات با هم‌سالان، می‌دهد. مقیاس‌های رفتار دوستان در پیمایش جوانان «جوامع مراقب»، نگاه خود نوجوان به دوستانش را نشان می‌دهند.

فاصلهٔ مناسب برای تکرار سه تا شش ماه است؛ مثلاً پس از اجرای یک برنامهٔ خانوادگی، تغییر مدرسه یا شکل گرفتن دوستی‌های تازه. چون پرسشنامه دربارهٔ دوستان سال گذشته است، تکرار زودتر از سه ماه معمولاً تغییر معناداری نشان نمی‌دهد. بهتر است هر بار همان والد پرسشنامه را پر کند تا مقایسه منصفانه باشد.

در خانواده‌های ایرانی، نگرانی از «رفیق ناباب» آشناست و پدر و مادرها اغلب از راه خویشاوندان، همسایه‌ها و مدرسه دربارهٔ دوستان فرزندشان پرس‌وجو می‌کنند. این شبکه کمک‌کننده است، اما داوری بر پایهٔ ظاهر یا وضعیت خانوادگی دوستان می‌تواند نادرست باشد. حریم خصوصی نوجوان و دوستانش را هم رعایت کنید: نتیجهٔ این پرسشنامه و نام دوستان نباید بدون رضایت خانواده با مدرسه یا دیگران در میان گذاشته شود.