پرسشنامهٔ شیوه‌ها و ابعاد فرزندپروری، فرم کوتاه (PSDQ)

هر پدر و مادری روش خودش را در تربیت فرزند دارد. بعضی بیشتر توضیح می‌دهند و گفت‌وگو می‌کنند، بعضی بیشتر دستور می‌دهند و انتظار اطاعت دارند، و بعضی ترجیح می‌دهند کمتر سخت بگیرند. این روش‌ها اغلب بی‌آنکه خودمان متوجه باشیم شکل می‌گیرند؛ از خانواده‌ای که در آن بزرگ شده‌ایم، از فشارهای زندگی و از خلق‌وخوی خود کودک. این پرسشنامه کمک می‌کند ببینید روش شما بیشتر به کدام سو گرایش دارد. دیدن این تصویر، اولین قدم برای نگه داشتن آنچه خوب کار می‌کند و تغییر دادن آنچه کمک نمی‌کند است.

پرسشنامهٔ شیوه‌ها و ابعاد فرزندپروری، با نام کوتاه PSDQ، را کلاید رابینسون، باربارا مندلکو، سوزان اولسن و کریگ هارت در دانشگاه بریگام یانگ آمریکا ساختند. نسخهٔ اول در سال ۱۹۹۵ با ۶۲ جمله منتشر شد و فرم کوتاه آن در سال ۲۰۰۱ در کتاب «راهنمای ابزارهای سنجش خانواده». پایهٔ نظری آن، سه شیوهٔ فرزندپروری دایانا بامریند است. نسخهٔ فارسی را مروتی شریف‌آباد و همکاران در سال ۲۰۱۶ روی ۵۸۸ پدر و مادر کودکان هفت و هشت ساله بررسی کردند. این مقاله هنجار منتشر نکرده و نتیجه‌ها با هنجار جهانی و لنگر طیف پاسخ گزارش می‌شوند.

هدف این پرسشنامه این است که نشان دهد رفتار شما با فرزندتان تا چه اندازه به هر یک از سه شیوهٔ فرزندپروری نزدیک است:
• شیوهٔ مقتدرانه: گرمی و حمایت، توضیح دادن دلیل قانون‌ها و مشارکت دادن فرزند در تصمیم‌ها
• شیوهٔ مستبدانه: تنبیه بدنی، پرخاش کلامی و تنبیه بدون توضیح
• شیوهٔ سهل‌گیرانه: کوتاه آمدن، تهدید بی‌اجرا و نبود پیگیری قانون‌ها
این پرسشنامه شخصیت شما یا محبتتان به فرزند را نمی‌سنجد و برای تشخیص هیچ اختلالی ساخته نشده است.

هر شیوه جداگانه سنجیده می‌شود و هر والد تصویری سه‌بخشی می‌گیرد.

پرسشنامه ۳۲ جمله دارد. هر جمله از یک امتیاز («هرگز») تا پنج امتیاز («همیشه») نمره می‌گیرد و هیچ جمله‌ای وارونه حساب نمی‌شود. شیوهٔ مقتدرانه ۱۵ جمله دارد و نمره‌اش بین ۱۵ تا ۷۵ است؛ شیوهٔ مستبدانه ۱۲ جمله و نمره‌ای بین ۱۲ تا ۶۰؛ و شیوهٔ سهل‌گیرانه ۵ جمله و نمره‌ای بین ۵ تا ۲۵. سازندگان نمرهٔ هر شیوه را به‌صورت میانگین گزارش می‌کنند؛ اینجا جمع آمده که با تقسیم بر تعداد جمله‌ها به همان میانگین می‌رسد. نمرهٔ کل وجود ندارد. سطح کم، متوسط و زیاد بر پایهٔ معنای گزینه‌ها چیده شده است، نه برش رسمی.

جمله‌های سه شیوه در هم آمیخته‌اند.

این پرسشنامه برای پدرها و مادرهای کودکان ۴ تا ۱۲ ساله است و هر والد آن را دربارهٔ رفتار خودش پر می‌کند. اگر هر دو والد آن را جداگانه پر کنند، تصویر کامل‌تری به دست می‌آید. برای والدین نوجوانان بزرگ‌تر طراحی نشده است.

پرسشنامه را می‌توان به جز پدر و مادر، به مراقب اصلی کودک، مثل پدربزرگ یا مادربزرگی که بیشتر وقت با او هست، هم داد.

در خانه، نتیجه می‌تواند گفت‌وگوی آرامی میان دو والد دربارهٔ روش تربیت را آغاز کند. در مدرسه، مشاور می‌تواند از آن در کارگاه‌های آموزش خانواده یا برای شناخت زمینهٔ مشکلات رفتاری دانش‌آموز استفاده کند. در مشاوره و درمان، پر کردن دوباره پس از چند ماه نشان می‌دهد رفتارها تغییر کرده یا نه. این ابزار برای قضاوت دربارهٔ صلاحیت والدین، تصمیم حضانت یا هر داوری قانونی ساخته نشده است.

مشاوران کودک هم می‌توانند نتیجه را برای انتخاب تمرین‌های مناسب جلسه به کار ببرند.

هر شیوه جداگانه خوانده می‌شود و یک والد می‌تواند در دو شیوه هم‌زمان نمرهٔ بالا داشته باشد. نمرهٔ بالا در شیوهٔ مقتدرانه، در پژوهش‌های بسیار، با پیامدهای بهتر برای کودک همراه بوده است. نمرهٔ بالا در شیوهٔ مستبدانه یا سهل‌گیرانه، زنگ هشداری است برای بازبینی رفتارها. سطح‌ها بر پایهٔ میانگین پاسخ چیده شده‌اند: میانگین کمتر از دو و نیم یعنی بیشتر «هرگز» و «به‌ندرت»، بین دو و نیم و سه و نیم یعنی حدود «گاهی»، و بیشتر از سه و نیم یعنی بیشتر «اغلب» و «همیشه». چون هنجار ایرانی منتشر نشده، این سطح‌ها مقایسه با والدین دیگر نیستند.

برای خواندن بهتر، به جمله‌های هر بعد هم نگاه کنید تا ببینید کدام رفتار بیشترین سهم را در نمره داشته است.

این پرسشنامه خودگزارشی است و ممکن است والد رفتار خود را بهتر از واقعیت ببیند. پایایی بخش سهل‌گیرانه در نسخهٔ فارسی پایین بوده است (آلفای ۰٫۴۱) و نتیجهٔ آن را باید با احتیاط خواند. نمونهٔ پژوهش فارسی فقط والدین کودکان هفت و هشت سالهٔ یک شهر بوده است. متن فارسی جمله‌ها در مقاله منتشر نشده و ترجمهٔ این سایت از متن انگلیسی اصلی است.

پرسشنامه نسخهٔ «دیدگاه همسر» هم دارد که اینجا به کار نرفته است؛ این سایت فقط فرم خودگزارشی را ارائه می‌کند.

این پرسشنامه را می‌توان کنار پرسشنامه‌های رفتار کودک، مثل پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات، به کار برد تا رابطهٔ روش تربیت و رفتار کودک دیده شود. پرسشنامه‌های استرس والدگری هم کمک می‌کنند بفهمید فشار زندگی چقدر بر روش شما اثر گذاشته است.

گفت‌وگو با خود کودک دربارهٔ اینکه رفتار پدر و مادر را چطور تجربه می‌کند، تکمیل‌کنندهٔ همهٔ این ابزارهاست.

فاصلهٔ مناسب برای تکرار، دست‌کم دو تا سه ماه است؛ مثلاً پس از پایان یک دورهٔ آموزش والدین. همبستگی بازآزمایی یک‌هفته‌ای در نسخهٔ فارسی برای دو شیوهٔ اول خوب بوده است.

تکرار زودتر از یک ماه معمولاً تغییر واقعی را نشان نمی‌دهد، چون عادت‌های تربیتی آهسته عوض می‌شوند.

در فرهنگ ما گاهی احترام به بزرگ‌تر با اطاعت بی‌پرسش یکی دانسته می‌شود و تنبیه بدنی هنوز در برخی خانواده‌ها پذیرفته است. پژوهش فارسی هم نشان داد شیوهٔ مستبدانه و سهل‌گیرانه در والدین ایرانی همبستگی بالایی دارند (۰٫۵۶)؛ یعنی گاهی یک والد میان سخت‌گیری و کوتاه آمدن نوسان می‌کند. این نوسان را در خواندن نتیجه در نظر بگیرید.

پرسشنامه در ایران فقط روی یک نمونه بررسی شده است.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی و گفت‌وگوست و جای ارزیابی روان‌شناس یا مشاور خانواده را نمی‌گیرد. نتیجهٔ آن نباید در هیچ داوری قانونی، حضانت یا گزینش به کار رود. اگر نگران رفتار خود یا فرزندتان هستید، یا در خانه خشونتی رخ می‌دهد، با یک متخصص سلامت روان مشورت کنید.

سطح‌ها برش بالینی نیستند و هنجار ایرانی ندارند.