پرسشنامهٔ رفتار والدین در دوران کودکی (PTQ)

پرسشنامهٔ رفتار والدین (Parental Treatment Questionnaire) را ویلیام سوان و رومین تافارودی در سال ۱۹۹۲ در دانشگاه تگزاس ساختند و متن کامل آن در سال ۱۹۹۵ در پیوست مقاله‌ای در مجلهٔ ارزیابی شخصیت منتشر شد. سازندگان آن را برای آزمودن این ایده به کار بردند که حمایت و پذیرش والدین در کودکی، پایهٔ «دوست داشتن خود» است. پرسشنامه کوتاه است و در پژوهش‌های عزت‌نفس به کار رفته است.

تصویری که از رفتار پدر و مادرمان در کودکی داریم، اغلب بی‌صدا با ما می‌ماند. اینکه آیا در آن سال‌ها دیده و تأیید می‌شدیم، یا بیشتر انتقاد و بی‌اعتنایی را به یاد داریم، می‌تواند بر احساسی که امروز نسبت به خودمان داریم اثر بگذارد. این پرسشنامه کمک می‌کند این تصویر را روشن‌تر ببینید؛ نه برای داوری دربارهٔ والدین، بلکه برای فهمیدن بهتر خودتان. شاید با دیدن نتیجه، بعضی از واکنش‌های امروزتان، مثلاً حساسیت زیاد به انتقاد یا نیاز شدید به تأیید دیگران، معنای تازه‌ای پیدا کنند؛ یا برعکس، ببینید آرامشی که در برابر شکست دارید، از کجا آمده است.

هدف این پرسشنامه سنجیدن ادراک کلی شما از حمایت و پذیرش والدین در دوران کودکی است. ۱۲ جملهٔ آن شش موضوع را دربارهٔ مادر و پدر می‌پرسند: تأیید و تحسین، احساس ارزشمند بودن، حمایت در سختی‌ها، و در طرف مقابل، بی‌اعتنایی به تلاش‌ها، داد زدن و انتقاد زیاد. نتیجه یک نمرهٔ کل است که هرچه بالاتر باشد، یعنی گرمی و پذیرش بیشتری را به یاد دارید.

پرسشنامه ۱۲ جمله دارد؛ جمله‌های فرد دربارهٔ مادر و جمله‌های زوج دربارهٔ پدرند. هر جمله پنج گزینه دارد که از ۱ («کاملاً مخالفم») تا ۵ («کاملاً موافقم») امتیاز می‌گیرند. مقاله طیف پنج‌درجه‌ای موافقت را مشخص کرده اما برچسب گزینه‌ها را چاپ نکرده است؛ برچسب‌های اینجا همان برچسب‌های معمول موافقت‌اند. جمله‌های پنجم تا دهم، که دربارهٔ بی‌اعتنایی، داد زدن و انتقادند، طبق منبع معکوس نمره می‌گیرند. جمع امتیازها نمره‌ای از ۱۲ تا ۶۰ می‌سازد. هنجار ایرانی یا جهانی منتشرشده‌ای پیدا نکردیم؛ پس سطح‌ها بر پایهٔ معنای گزینه‌ها تعریف شده‌اند: میانگین کمتر از دو و نیم (نمرهٔ ۱۲ تا ۲۹، «کم»)، دو و نیم تا کمتر از سه و نیم (۳۰ تا ۴۱، «متوسط») و سه و نیم یا بیشتر (۴۲ تا ۶۰، «زیاد»). این سطح‌ها مقایسه با دیگران نیستند.

این پرسشنامه برای نوجوانان بزرگ‌تر و بزرگسالانی است که می‌خواهند به رابطهٔ کودکی‌شان با پدر و مادر نگاه کنند. نمونهٔ پژوهش اصلی دانشجویان درس مقدماتی روان‌شناسی با سن غالب ۱۸ سال بودند. چون جمله‌ها دربارهٔ «کودکی» به‌عنوان دوره‌ای گذشته‌اند، برای کودکان و نوجوانان کم‌سن مناسب نیست. برای کسانی که اکنون در بحران عاطفی شدیدند، بهتر است پاسخ دادن را به زمانی آرام‌تر یا به همراهی یک مشاور بسپارند.

دوازده سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «کاملاً مخالفم» تا «کاملاً موافقم» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است.

نمرهٔ کل را با نگاه به جمله‌های جداگانه بخوانید. اگر جمله‌های مادر و پدر فاصلهٔ زیادی دارند، نمرهٔ کل میانگین دو تجربهٔ متفاوت است. اگر جمله‌های گرم بالا اما جمله‌های داد زدن یا انتقاد هم تأیید شده‌اند، تصویر شما ترکیبی از گرمی و تندی است. به یاد داشته باشید که پرسشنامه برداشت امروز شما از گذشته را می‌سنجد و این برداشت با خلق و تجربه‌های امروز تغییر می‌کند. همچنین نمرهٔ پایین را نشانهٔ آزار یا نمرهٔ بالا را نشانهٔ کودکی بی‌نقص ندانید؛ پرسشنامه فقط شش جنبه از رابطه را می‌پرسد و بسیاری از جنبه‌های دیگر، مانند قانون‌گذاری، آزادی دادن یا کنترل افراطی، در آن نیست.

این پرسشنامه را خودتان پر می‌کنید. در ادامه ۱۲ جمله دربارهٔ رفتار مادر و پدرتان در دوران کودکی می‌خوانید. برای هر جمله بگویید چقدر با آن موافقید: «کاملاً مخالفم»، «مخالفم»، «نه موافق، نه مخالف»، «موافقم» یا «کاملاً موافقم». به تصویر کلی آن سال‌ها فکر کنید، نه به یک روز خاص. اگر در کودکی با یکی از والدین زندگی نمی‌کردید یا کس دیگری، مثلاً پدربزرگ، مادربزرگ یا ناپدری و نامادری، نقش او را داشت، جمله‌ها را دربارهٔ همان کسی پاسخ دهید که جای آن والد را در زندگی‌تان داشت. اگر چنین کسی هم نبود، گزینهٔ میانی را انتخاب کنید. پاسخ درست یا غلط وجود ندارد و پاسخ دادن حدود سه دقیقه طول می‌کشد. برخی جمله‌ها ممکن است خاطره‌های دشواری را بیدار کنند؛ هر جا لازم بود، مکث کنید.

کوتاه است. حدود سه دقیقه، اگر بدون وقفه جواب بدهید. همان چند دقیقه را یک‌جا بگذارید کنار.

این پرسشنامه کوتاه است و مقاله برای آن ضریب پایایی، هنجار یا نقطهٔ برش گزارش نکرده است. اعتبار آن عمدتاً بر پایهٔ یک مطالعه با دانشجویان آمریکایی است و نسخهٔ فارسی اعتباریابی‌شده‌ای پیدا نکردیم. گزارش‌های گذشته‌نگر به حافظه و خلق امروز وابسته‌اند و جزئیات آن‌ها همیشه دقیق نیست. پرسشنامه گرمی و تندی را در یک نمره جمع می‌کند، در حالی که این دو در واقعیت می‌توانند کنار هم وجود داشته باشند. ابزار تشخیص نیست.

این پرسشنامه ابزاری برای خودشناسی است و جایگزین ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک نیست. نتیجهٔ آن داوری دربارهٔ پدر و مادر شما نیست و نباید در دعواهای خانوادگی یا تصمیم‌های رسمی به کار رود. اگر پاسخ دادن خاطره‌های آزاردهنده‌ای بیدار کرد، می‌توانید با ۱۴۸۰، صدای مشاور بهزیستی، تماس بگیرید و در موقعیت‌های بحرانی، اورژانس اجتماعی با شمارهٔ ۱۲۳ پاسخ‌گوست.

برای تصویری کامل‌تر از رابطه با والدین در کودکی، می‌توان آن را کنار ابزارهای گسترده‌تری مانند پرسشنامهٔ پیوند والدینی پارکر به کار برد، که مراقبت و کنترل افراطی را جداگانه می‌سنجد. ترکیب آن با یک مقیاس عزت‌نفس هم، همان کاری که سازندگان کردند، می‌تواند نشان دهد این تصویر از کودکی چه پیوندی با احساس امروز شما نسبت به خودتان دارد.

چون پرسشنامه دربارهٔ گذشته است، انتظار نمی‌رود نمره به‌سرعت تغییر کند. اما برداشت ما از گذشته با خلق و تجربه‌ها تغییر می‌کند. اگر دورهٔ سختی را می‌گذرانید، شاید ارزش داشته باشد چند ماه بعد، در حال‌وهوایی آرام‌تر، دوباره پاسخ دهید. تکرار پس از یک دورهٔ مشاوره هم می‌تواند نشان دهد نگاه شما به کودکی‌تان چگونه تغییر کرده است.

در فرهنگ ایرانی، احترام به والدین ارزشی عمیق است و برخی ممکن است از پاسخ دادن به جمله‌های منفی دربارهٔ پدر و مادر احساس گناه کنند. یادآوری اینکه پرسشنامه برداشت شما را می‌سنجد، نه شخصیت والدین را، کمک می‌کند صادقانه پاسخ دهید. شکل بیان محبت هم در خانواده‌ها متفاوت است: برخی با کلمه و برخی با عمل. پاسخ‌های شما محرمانه است و بدون رضایتتان به کسی، از جمله خانواده‌تان، نشان داده نمی‌شود.