پرسشنامهٔ خلق‌وخوی اوایل نوجوانی، فرم کوتاه خودگزارشی (EATQ-R)

بعضی نوجوان‌ها از همان کودکی آرام و محتاط بوده‌اند و بعضی پرشور و ماجراجو؛ یکی با کوچک‌ترین مانعی کلافه می‌شود و دیگری صبورانه منتظر می‌ماند. این تفاوت‌ها بخشی از «خلق‌وخو» است: الگوهای نسبتاً پایدارِ واکنش هیجانی و خودتنظیمی که هر کس با آن‌ها به دنیا می‌آید و در طول رشد شکل تازه‌ای می‌گیرد. اوایل نوجوانی، یعنی سال‌های نُه تا پانزده، زمانی است که بدن، مغز، دوستی‌ها و انتظارات مدرسه همه با هم تغییر می‌کنند و شناختن خلق‌وخو کمک می‌کند این تغییرها را بهتر بفهمیم. پرسشنامهٔ خلق‌وخوی اوایل نوجوانی، به جای یک نمرهٔ کلی، دوازده نیمرخ جداگانه می‌دهد تا نوجوان و خانواده ببینند کجا توانمندی دارند و کجا به حمایت بیشتری نیاز است.

پرسشنامهٔ خلق‌وخوی اوایل نوجوانی، نسخهٔ بازنگری‌شده (Early Adolescent Temperament Questionnaire – Revised، EATQ-R)، را لسا الیس و مری روتبارت در دانشگاه اورگن ساختند و در سال ۲۰۰۱ در همایش دوسالانهٔ انجمن پژوهش در رشد کودک معرفی کردند. نسخهٔ نخست را کاپالدی و روتبارت در سال ۱۹۹۲ در مجلهٔ نوجوانی اولیه منتشر کرده بودند؛ بازنگری، مقیاس‌های خودتنظیمی را دقیق‌تر کرد و دو مقیاس رفتاری، یعنی پرخاشگری و خلق افسرده، را افزود. پایهٔ نظری آن مدل روان‌زیستیِ روتبارت است که خلق‌وخو را ترکیبی از «واکنش‌پذیری» (شدت و سرعت هیجان) و «خودتنظیمی» (توان مهار و هدایت آن) می‌داند. نسخه‌ای که اینجا می‌بینید فرم کوتاه ۶۵ گویه‌ای خودگزارشی است که الیس و روتبارت تهیه کرده‌اند؛ فرم بلندتر و فرم والد هم وجود دارد. کلید گویه‌ها و مقیاس‌ها از پیوست رسالهٔ دکتری الیس (۲۰۰۲) گرفته شده است.

هدف این پرسشنامه شناختن الگوی خلق‌وخوی نوجوان در دوازده بعد جداگانه است، تا به جای یک برچسب کلی، نقشه‌ای از توانمندی‌ها و حساسیت‌ها به دست آید:
• توجه (۶ گویه): تمرکز و جابه‌جا کردن آگاهانهٔ توجه
• کنترل فعال‌سازی (۵ گویه): شروع کارهای لازم حتی وقتی دل آدم نمی‌خواهد
• کنترل بازدارنده (۵ گویه): مهار پاسخ‌های نامناسب و پایبندی به برنامه
• پیوندجویی (۵ گویه): میل به صمیمیت و نزدیکی
• حساسیت ادراکی (۴ گویه): توجه به جزئیات ظریف محیط
• حساسیت به لذت (۵ گویه): لذت از تجربه‌های آرام و ساده
• لذت از هیجان شدید (۶ گویه): میل به تازگی و ماجراجویی
• خجالتی بودن (۴ گویه)، ترس (۶ گویه)، ناکامی (۷ گویه)
• دو مقیاس رفتاری: پرخاشگری (۶ گویه) و خلق افسرده (۶ گویه)

پرسشنامه ۶۵ گویه دارد و هر گویه با پنج گزینه از «تقریباً همیشه دربارهٔ من درست نیست» (۱) تا «تقریباً همیشه دربارهٔ من درست است» (۵) پاسخ داده می‌شود. دوازده گویه معکوس نمره می‌گیرند؛ یعنی پاسخ ۵ به ۱ و پاسخ ۱ به ۵ تبدیل می‌شود: گویه‌های ۲، ۷، ۱۰، ۱۸، ۱۹، ۲۶، ۲۸، ۳۴، ۳۸، ۴۹، ۵۳ و ۶۱. هر مقیاس جداگانه نمره می‌گیرد و نمرهٔ کل ندارد، چون جمع کردن ترس با پیوندجویی معنایی ندارد. در کلید اصلی نمرهٔ هر مقیاس میانگین گویه‌هاست؛ این سایت جمع گویه‌ها را نشان می‌دهد که همان اطلاعات را دارد. دامنه‌ها: مقیاس‌های چهارگویه‌ای ۴ تا ۲۰، پنج‌گویه‌ای ۵ تا ۲۵، شش‌گویه‌ای ۶ تا ۳۰ و ناکامی ۷ تا ۳۵. هر مقیاس سه سطح دارد که بر پایهٔ میانگین پاسخ ساخته شده‌اند: کمتر از ۲٫۵ پایین، ۲٫۵ تا ۳٫۵ میانه و بیشتر از ۳٫۵ بالا؛ مثلاً برای مقیاس شش‌گویه‌ای ۶ تا ۱۴، ۱۵ تا ۲۱ و ۲۲ تا ۳۰.

این فرم برای نوجوانان ۹ تا ۱۵ ساله ساخته شده است که بتوانند جمله‌های ساده را بخوانند و دربارهٔ خودشان قضاوت کنند. پدر و مادر، مشاور مدرسه یا روان‌شناس می‌توانند نتیجه را همراه نوجوان مرور کنند. برای کودکان کوچک‌تر از نُه سال، بزرگسالان، یا نوجوانی که در بحران حاد روانی است، این ابزار مناسب نیست و باید از ابزار و ارزیابی دیگری کمک گرفت.

در خانه، نیمرخ خلق‌وخو کمک می‌کند پدر و مادر رفتارهایی را که شاید «بی‌انضباطی» یا «لوس بودن» تعبیر می‌شد، با زبان تازه‌ای بفهمند؛ مثلاً اینکه کلافگی زیاد در صف یا هنگام قطع بازی، بخشی از بعد ناکامی است و با آموزش مهارت آرام شدن بهتر می‌شود، نه با سرزنش. در مدرسه، مشاور می‌تواند نتایج توجه، کنترل فعال‌سازی و کنترل بازدارنده را برای برنامه‌ریزی درسی، تقسیم تکلیف‌های بزرگ و تنظیم انتظارات به کار ببرد. در اتاق مشاوره، مقیاس‌های ترس، خجالتی بودن، پرخاشگری و خلق افسرده نشان می‌دهند گفت‌وگو را از کجا شروع کنیم. هیچ‌کدام از این کاربردها جای مصاحبه و مشاهده را نمی‌گیرد.

هر مقیاس جداگانه خوانده می‌شود و «خوب» یا «بد» بودن نمرهٔ بالا به خود مقیاس بستگی دارد. نمرهٔ بالا در توجه، کنترل فعال‌سازی و کنترل بازدارنده معمولاً توان خودتنظیمی بیشتری را نشان می‌دهد. نمرهٔ بالا در ترس، ناکامی، پرخاشگری و خلق افسرده یعنی نوجوان این حالت‌ها را بیشتر تجربه می‌کند و ارزش توجه دارد. نمره در پیوندجویی، حساسیت ادراکی، حساسیت به لذت، لذت از هیجان شدید و خجالتی بودن بیشتر «سبک» است تا مشکل؛ هر دو سرِ طیف قوت و حساسیت خودش را دارد. سه سطح هر مقیاس بر پایهٔ میانگین پاسخ ساخته شده‌اند، نه هنجار رسمی؛ برای مقایسه، در پژوهش الیس میانگین نوجوانان آمریکایی در بیشتر مقیاس‌ها حدود ۳ تا ۴ از ۵ و در پرخاشگری حدود ۲ بود. نیمرخ را همیشه کنار هم ببینید.

این پرسشنامه خودگزارشی است و به صداقت، درک مطلب و حال نوجوان در روز پاسخ‌دهی بستگی دارد. پژوهش الیس نشان داد نوجوانان و والدین در بسیاری از مقیاس‌ها توافق متوسطی دارند و هر کدام بخشی از تصویر را می‌بینند. پایایی برخی مقیاس‌های کوتاه، مثل کنترل بازدارنده و ترس، در نمونهٔ اصلی متوسط بود. هنجار ایرانی و نقطهٔ برش رسمی وجود ندارد و ترجمهٔ فارسی این فرم هنوز اعتباریابی منتشرشده ندارد. نتیجه تشخیص هیچ اختلالی نیست.

برای تصویر کامل‌تر، این پرسشنامه را می‌توان در کنار ابزارهای دیگر به کار برد: پرسشنامهٔ نقاط قوت و مشکلات (SDQ) برای غربالگری رفتاری و هیجانی؛ مقیاس اضطراب کودکان اسپنس (SCAS) وقتی نمرهٔ ترس یا خجالتی بودن بالاست؛ پرسشنامهٔ افسردگی کودکان (CDI) وقتی خلق افسرده در سطح بالاست؛ و فرم والدِ همین پرسشنامه برای مقایسهٔ نگاه نوجوان و خانواده.

خلق‌وخو نسبتاً پایدار است، اما در اوایل نوجوانی، به‌ویژه همراه بلوغ، تغییر می‌کند. تکرار پرسشنامه هر شش ماه تا یک سال، یا پس از یک دورهٔ مشاوره یا تغییر بزرگ مثل مهاجرت و تغییر مدرسه، معقول است. تکرار زودتر از چند هفته بیشتر حال روز را نشان می‌دهد تا الگوی پایدار را.

در خانواده‌های ایرانی، گاهی آرام بودن و حرف‌گوش‌کنی نشانهٔ «بچهٔ خوب» دانسته می‌شود و خجالت یا ترس کمتر جدی گرفته می‌شود؛ این پرسشنامه کمک می‌کند این ویژگی‌ها بدون قضاوت دیده شوند. چند گویه به اقتضای فرهنگ ما ساده‌سازی شده‌اند؛ مثلاً به جای «کریسمس» از «روزهای عید» استفاده شده است. پاسخ‌های نوجوان اطلاعات شخصی اوست؛ بهتر است پدر و مادر پیش از دیدن نتیجه از او اجازه بگیرند و هیچ‌وقت از پاسخ‌ها برای سرزنش یا مقایسه با خواهر و برادر استفاده نکنند. نتایج بدون رضایت خانواده با مدرسه یا دیگران به اشتراک گذاشته نمی‌شود.

این پرسشنامه ابزاری برای شناخت و گفت‌وگوست و تشخیص روان‌پزشکی یا روان‌شناختی نیست. نتیجهٔ آن نباید جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک و نوجوان را بگیرد. اگر نوجوان شما از ناامیدی، آسیب زدن به خود یا دیگران حرف می‌زند، یا رفتارش به‌طور ناگهانی تغییر کرده است، بدون معطلی با متخصص یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید. سطح‌های گزارش بر پایهٔ میانگین پاسخ ساخته شده‌اند و هنجار ایرانی ندارند.