پرسشنامهٔ افکار کودکان (CTQ)

نام اصلی ابزار «پرسشنامهٔ افکار کودکان» است که وندی ماریِن و دبورا بل در ۲۰۰۴ ساختند و در مجلهٔ روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان منتشر کردند. متن کامل موقعیت‌ها و فکرها در کتاب مرجع فیشر و کورکوران (۲۰۰۷) دربارهٔ سنجه‌های بالینی بازنشر شده است.

این ابزار جایگزین نسخهٔ ناقص قبلی در این جایگاه شده که فقط شش فکر از یک موقعیت را داشت. کلید سه زیرمقیاس از بازنشر منبع گرفته و با تعریف سه نوع فکر در مقالهٔ اصلی گویه‌به‌گویه تطبیق داده شده است. ترجمهٔ فارسی کار ویراستاران این سامانه است و اعتباریابی ایرانی آن یافت نشد.

دو کودک در یک موقعیت یکسان ممکن است احساس‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند. وقتی مادر دیر به مدرسه می‌رسد، یکی خوشحال است که بیشتر با دوستانش بازی می‌کند و دیگری می‌ترسد اتفاقی افتاده باشد. تفاوت در فکری است که در آن لحظه به ذهن می‌رسد.

این پرسشنامه همین فکرها را می‌سنجد: فکرهای نگران‌کننده دربارهٔ خطرهای احتمالی، فکرهای غمگین و ناامیدانه، و فکرهای مثبت و امیدوارانه. شناختن این فکرها برای کودک، خانواده و مشاور، اولین قدم برای فهم احساس‌ها و کمک به آن‌هاست.

یکی از ویژگی‌های این ابزار آن است که به‌جای پرسش‌های کلی مثل «آیا زیاد نگران می‌شوی؟»، موقعیت‌های مشخص را تعریف می‌کند. این کار پاسخ دادن را برای کودکان آسان‌تر می‌کند، چون لازم نیست دربارهٔ خودشان قضاوت کلی کنند.

هدف پرسشنامه، شناختن محتوای فکرهای خودکار کودک در موقعیت‌های آشنای روزمره است. این ابزار ۶۰ فکر دارد که در سه زیرمقیاس جمع می‌شوند: ۲۱ فکر نگران‌کننده (تهدید و بلاتکلیفی)، ۱۹ فکر غمگین و ناامیدانه (از دست دادن، کوچک شمردن خود و قطعیت)، و ۲۰ فکر مثبت (علاقه، لذت و تصویر خوب از خود).

سازندگان می‌خواستند بدانند آیا فکرهای نگران‌کننده بیشتر با اضطراب و فکرهای غمگین بیشتر با افسردگی همراه‌اند. نتیجه برای خودشناسی و گفت‌وگو مفید است، اما ابزار تشخیصی نیست.

پرسشنامه ده موقعیت و ۶۰ فکر دارد؛ شش فکر پس از هر موقعیت. هر فکر با پنج گزینه از ۱ («اصلاً شبیه فکر من نیست») تا ۵ («دقیقاً همان فکری است که می‌کنم») نمره می‌گیرد. گویهٔ معکوس وجود ندارد.

سه نمرهٔ جدا محاسبه می‌شود: فکرهای نگران‌کننده (۲۱ فکر، دامنهٔ ۲۱ تا ۱۰۵)، فکرهای غمگین (۱۹ فکر، دامنهٔ ۱۹ تا ۹۵) و فکرهای مثبت (۲۰ فکر، دامنهٔ ۲۰ تا ۱۰۰). نمرهٔ کل گزارش نمی‌شود، چون جمع فکرهای مثبت و منفی معنا ندارد.

هر زیرمقیاس دو بازه دارد که بر پایهٔ میانگین گزینه‌ها ساخته شده است: میانگین ۲ یا کمتر («اصلاً» یا «کمی» شبیه من) و میانگین بیشتر از ۲. این مرزها از معنای گزینه‌ها آمده‌اند، نه هنجار.

پرسشنامه در پژوهش اصلی با دانش‌آموزان پایهٔ پنجم و ششم آزموده شده است؛ بنابراین در این سامانه برای کودکان ۹ تا ۱۳ ساله ارائه می‌شود. کودک باید بتواند یک بند کوتاه را بخواند و خودش را در موقعیت تصور کند. برای کودکان کوچک‌تر، این ابزار آزموده نشده است.

والدین، معلمان و مشاوران می‌توانند برای آشنایی با محتوا آن را بخوانند، اما پاسخ‌دهنده باید خود کودک باشد. اگر کودک پس از خواندن یک موقعیت ناراحت شد، می‌توان پاسخ دادن را متوقف کرد و دربارهٔ آن حرف زد.

شصت سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «اصلاً شبیه فکر من نیست» تا «دقیقاً همان فکری است که می‌کنم» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر سه زیرمقیاس را کنار هم بخوانید. نمرهٔ بالای فکرهای نگران‌کننده یعنی ذهن در این موقعیت‌ها بیشتر به احتمال‌های بد رفته؛ نمرهٔ بالای فکرهای غمگین یعنی اتفاق‌های بد قطعی و همیشگی دیده شده‌اند؛ و نمرهٔ بالای فکرهای مثبت یعنی امید، لذت و تصویر خوب از خود حضور داشته‌اند.

در پژوهش اصلی، فکرهای مثبت بیشتر با نشانه‌های افسردگی کمتر همراه بودند، اما با اضطراب رابطهٔ منفی نداشتند. پس ترکیب «مثبت کم و غمگین زیاد» بیشتر نیازمند توجه است. هیچ هنجار ایرانی یا جهانی در دسترس نبود.

در این پرسشنامه ده موقعیت کوتاه می‌خوانی؛ موقعیت‌هایی که ممکن است برای هر بچه‌ای پیش بیاید، مثل امتحان، مسابقه یا منتظر ماندن بعد از مدرسه. پس از هر موقعیت، شش فکر می‌آید. خودت را در آن موقعیت تصور کن و برای هر فکر بگو چقدر شبیه فکری است که خودت می‌کردی: «اصلاً شبیه فکر من نیست»، «کمی»، «تا حدی»، «خیلی» یا «دقیقاً همان فکری است که می‌کنم».

جواب درست یا غلط وجود ندارد. اگر موقعیتی برایت پیش نیامده، فقط تصور کن اگر پیش می‌آمد چه فکری می‌کردی. پاسخ دادن حدود پانزده دقیقه طول می‌کشد. اگر خواندن برایت سخت است، یک بزرگسال می‌تواند جمله‌ها را بدون توضیح اضافه برایت بخواند.

برای این نسخه حدود پانزده دقیقه زمان گذاشته شده است. راهنمای اول صفحه را هم در همین وقت حساب کنید.

پژوهش اصلی با یک نمونهٔ ۱۹۳ نفری از دانش‌آموزان آمریکایی انجام شد. در تحلیل عاملی، گویه‌ها بیشتر در دو عامل مثبت و منفی جمع شدند، نه سه عامل؛ پس فکرهای نگران‌کننده و غمگین با هم همپوشانی دارند. کلید سه‌گانه بر پایهٔ تعریف مفهومی سازندگان است.

برخی موقعیت‌ها، مثل نگه داشتن سگ یا رفتن خواهر به دانشگاهی دور، برای کودکان ایرانی کمتر آشناست. ترجمهٔ فارسی اعتباریابی نشده و این سامانه به جدول میانگین‌های مقاله دسترسی نداشته است.

پاسخ‌ها خودگزارشی‌اند و ممکن است تحت تأثیر حال کودک در روز پاسخ دادن، خستگی یا تمایل به نشان دادن تصویر بهتر باشند. موقعیت‌ها فرضی‌اند و فکرهای واقعی کودک در زندگی روزمره ممکن است متفاوت باشد.

این پرسشنامه برای آگاهی و خودشناسی است و جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. اگر کودک غم یا نگرانی طولانی دارد یا از آسیب زدن به خود حرف می‌زند، با اورژانس اجتماعی (۱۲۳)، صدای مشاور بهزیستی (۱۴۸۰) یا اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.

برای تصویر کامل‌تر، می‌توان نتیجه را کنار پرسشنامه‌های نشانه‌های اضطراب و افسردگی کودکان، گزارش والد یا معلم، و مصاحبهٔ بالینی خواند. پرسشنامه محتوای فکر را می‌سنجد، نه شدت نشانه‌ها را. ناهمخوانی میان فکرهای گزارش‌شده و رفتار دیده‌شده، خودش اطلاعات ارزشمندی برای مشاور است.

اگر کودک در یک برنامهٔ آموزشی یا درمانی شرکت می‌کند، تکرار پرسشنامه پس از چند هفته می‌تواند تغییر فکرها را نشان دهد. تکرار در فاصلهٔ خیلی کوتاه، بیشتر به حافظهٔ پاسخ‌های قبلی وابسته است. هنگام مقایسه، هر سه زیرمقیاس را جداگانه ببینید؛ ممکن است یکی تغییر کند و دیگری نه.

در فرهنگ ما، فروتنی ممکن است باعث شود کودک فکرهایی مثل «من در این درس خوبم» را کمتر تأیید کند. همچنین ابراز نگرانی برای عزیزان گاهی نشانهٔ محبت دانسته می‌شود. این‌ها را هنگام خواندن نمره‌ها در نظر بگیرید.

برخی موقعیت‌ها، مثل گم شدن سگ، در خانواده‌های ایرانی کمتر پیش می‌آید. کودک می‌تواند به جای آن، حیوان یا چیز عزیز دیگری را تصور کند؛ اما این تغییر در متن فکرها داده نشده تا پرسشنامه به منبع وفادار بماند.