مقیاس خودکارآمدی کودکان در فعالیت بدنی و تغذیهٔ سالم (PAHFE-C)

نام اصلی ابزار «مقیاس خودکارآمدی فعالیت بدنی و غذای سالم برای کودکان» (Physical Activity and Healthy Food Efficacy Scale for Children) است که با نام کوتاه PAHFE یا PAHFE-C شناخته می‌شود. کریستینا پری، رالف دی‌آیالا، رایان لبو و امیلی هیدن در دانشگاه نبراسکا-لینکلن آن را ساختند و گزارش اعتباریابی‌اش در سال ۲۰۰۸ در مجلهٔ آموزش و رفتار سلامت (Health Education & Behavior، انتشارات سیج) منتشر شد. متن مقیاس بعدها در کتاب «ابزارهای ارزیابی و سنجش مبتنی بر توانمندی» ویراستهٔ سیمونز و لمان (انتشارات اسپرینگر، ۲۰۱۳) بازنشر شد.

پایهٔ نظری ابزار، نظریهٔ شناختی-اجتماعی آلبرت باندورا و مفهوم خودکارآمدی است: باور فرد به اینکه می‌تواند کاری مشخص را در موقعیتی مشخص انجام دهد. ابزار برای کودکان سال‌های پایانی دبستان طراحی شده است.

بسیاری از کودکان می‌دانند ورزش و میوه برایشان خوب است، اما وقتی هوا سرد است، حوصله ندارند یا یک بسته پفک جلویشان است، داستان فرق می‌کند. این پرسشنامه نشان می‌دهد فرزندتان چقدر باور دارد که می‌تواند در همین لحظه‌های سخت هم انتخاب سالم کند.

نتیجه چهار بخش جدا دارد: هدف‌گذاری برای تحرک، فعال ماندن در موقعیت‌های دشوار، هدف‌گذاری برای غذای سالم و انتخاب خوراکی سالم در لحظه‌های وسوسه‌انگیز. این تفکیک کمک می‌کند دقیقاً بدانید کودک کجا مطمئن است و کجا به همراهی شما نیاز دارد.

هدف این مقیاس، سنجش اطمینان کودک به توانایی خودش در دو رفتار سلامت است: تحرک بدنی و تغذیهٔ سالم. در هر حوزه، دو نوع اطمینان جداگانه سنجیده می‌شود: اطمینان به هدف‌گذاری، یعنی برنامه‌ریزی برای آینده، و اطمینان به تصمیم‌گیری در موقعیت‌های دشوار، یعنی انتخاب سالم در لحظهٔ مانع یا وسوسه.

این مقیاس ۲۰ پرسش دارد و میزان واقعی تحرک یا آنچه کودک می‌خورد را نمی‌سنجد؛ باور او به توانایی‌اش را می‌سنجد. این باور در پژوهش‌های سلامت، یکی از عوامل مرتبط با رفتار است و نقطهٔ شروع خوبی برای گفت‌وگو و برنامه‌ریزی خانوادگی به شمار می‌رود.

مقیاس ۲۰ پرسش دارد که در دو بخش ده‌تایی چیده شده‌اند. پرسش‌های ۱ و ۲ هدف‌گذاری برای فعالیت بدنی را می‌سنجند (دامنهٔ ۲ تا ۱۰). پرسش‌های ۳ تا ۱۰ اطمینان به فعال ماندن در هشت موقعیت را می‌سنجند: هر روز، کنار دوستان، هوای سرد، هوای گرم، اوقات تلخ، احساس تنبلی، بی‌میلی و داشتن تکلیف (دامنهٔ ۸ تا ۴۰). پرسش‌های ۱۱ و ۱۲ هدف‌گذاری برای تغذیهٔ سالم‌اند (۲ تا ۱۰) و پرسش‌های ۱۳ تا ۲۰ انتخاب خوراکی سالم در هشت موقعیت: هر روز، میان‌وعدهٔ بعد از مدرسه، تلویزیون، بازی ویدیویی، کنار دوستان، بی‌حوصلگی، اوقات تلخ و دم دست بودن هله‌هوله (۸ تا ۴۰).

هر پاسخ از ۱ («مطمئن نیستم») تا ۵ («کاملاً مطمئنم») نمره می‌گیرد و هیچ پرسشی معکوس نیست. نمرهٔ کل گزارش نمی‌شود؛ هر زیرمقیاس جداگانه تفسیر می‌شود. سه باند هر زیرمقیاس بر پایهٔ معنای گزینه‌ها تعیین شده‌اند: زیرمقیاس‌های دوپرسشی ۲ تا ۵، ۶ تا ۷ و ۸ تا ۱۰؛ زیرمقیاس‌های هشت‌پرسشی ۸ تا ۱۹، ۲۰ تا ۲۸ و ۲۹ تا ۴۰.

این پرسشنامه برای کودکان هشت تا دوازده ساله، یعنی سال‌های پایانی دبستان، مناسب است. نمونهٔ اعتباریابی اصلی، کودکان هشت تا چهارده ساله با میانگین سنی حدود ده سال بودند.

پدر و مادرهایی که می‌خواهند بدانند فرزندشان کجا برای تحرک و تغذیهٔ سالم احساس توانایی می‌کند، معلمان ورزش و بهداشت، مشاوران مدرسه، مربیان برنامه‌های سلامت کودک و متخصصان تغذیه و روان‌شناسی کودک، مخاطبان اصلی گزارش‌اند.

بیست سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. گزینه‌ها: «مطمئنم»، «خیلی مطمئنم» و «کاملاً مطمئنم». اگر واقعاً نتوانستید انتخاب کنید، «مطمئن نیستم» هم میان گزینه‌ها هست. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

هر زیرمقیاس سه باند دارد: اطمینان کم، اطمینان متوسط و اطمینان بالا. این باندها با معنای گزینه‌ها تعریف شده‌اند: اطمینان کم یعنی پاسخ‌ها بیشتر زیر «مطمئنم» بوده، اطمینان متوسط یعنی در حدود «مطمئنم» و اطمینان بالا یعنی بیشتر «خیلی مطمئنم» یا «کاملاً مطمئنم».

این باندها کودک را با همسالانش مقایسه نمی‌کنند. هنجار این آزمون جهانی است: سازندگان ابزار را بر کودکان آمریکایی اعتباریابی کرده‌اند و هنجار ایرانی یا نقطهٔ برش رسمی در دسترس نیست. برای خواندن دقیق‌تر، پاسخ هر پرسش را هم ببینید؛ نمرهٔ یکسان می‌تواند از الگوهای متفاوتی بیاید و پرسش‌هایی که پاسخ پایین‌تری گرفته‌اند، بهترین نقطهٔ شروع کارند.

این پرسشنامه را خود کودک پاسخ می‌دهد. برای کودکان هشت و نه ساله بهتر است پدر، مادر یا مربی پرسش‌ها را یکی‌یکی و آرام بخواند و کودک پاسخ را انتخاب کند؛ کودکانی که روان می‌خوانند، می‌توانند خودشان پاسخ دهند.

برای هر پرسش یکی از پنج گزینه را انتخاب کنید: «مطمئن نیستم»، «چندان مطمئن نیستم»، «مطمئنم»، «خیلی مطمئنم» یا «کاملاً مطمئنم». پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد و قرار نیست کودک نمره بگیرد. به او بگویید دربارهٔ خودش و زندگی واقعی‌اش فکر کند، نه آنچه بزرگ‌ترها دوست دارند بشنوند. بزرگ‌ترها پاسخ را پیشنهاد یا تصحیح نکنند. پاسخ دادن حدود هشت دقیقه طول می‌کشد.

حدود هشت دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

این مقیاس باور کودک را می‌سنجد، نه رفتار واقعی او را. کودکی ممکن است مطمئن باشد و کم‌تحرک باشد، یا مطمئن نباشد و در عمل فعال باشد. نمونهٔ اعتباریابی اصلی کوچک و آمریکایی بود و هنجار ایرانی وجود ندارد.

زیرمقیاس‌های هدف‌گذاری فقط دو پرسش دارند و به همین دلیل دقت کمتری دارند. کودکان کوچک‌تر گاهی پاسخ‌های خوش‌بینانه می‌دهند یا برای خوشایند بزرگ‌ترها بالاترین گزینه را برمی‌گزینند. نتیجه را همیشه در کنار گفت‌وگو با کودک و دیدن زندگی روزمره‌اش بخوانید.

این پرسشنامه ابزار آگاهی و گفت‌وگوست و جایگزین ارزیابی پزشک، متخصص تغذیه یا روان‌شناس کودک نیست. نتیجهٔ آن برای تشخیص بیماری، اختلال خوردن یا تصمیم‌گیری دربارهٔ رژیم غذایی کودک به کار نمی‌رود. پیش از شروع برنامهٔ ورزشی یا تغییر جدی تغذیه در کودکی که بیماری یا محدودیت جسمی دارد، با پزشک او مشورت کنید. هنجارها جهانی‌اند و نسخهٔ فارسی هنوز در ایران اعتباریابی نشده است. برای مشاوره می‌توانید با خط ۱۴۸۰ بهزیستی و در شرایط اورژانسی با ۱۱۵ تماس بگیرید.

برای تصویری کامل‌تر، این مقیاس را می‌توان کنار ثبت ساده‌ای از تحرک و خوراکی‌های یک هفتهٔ کودک گذاشت تا فاصلهٔ باور و رفتار دیده شود. ابزارهای لذت از فعالیت بدنی در کودکان، مثل مقیاس لذت از فعالیت بدنی (PACES)، هم مکمل خوبی‌اند، چون اطمینان و لذت دو چیز جدا هستند.

اگر نگرانی دربارهٔ حال روحی کودک وجود دارد، ارزیابی جداگانهٔ اضطراب یا خلق او توسط متخصص، به فهم بهتر پاسخ‌های مربوط به اوقات تلخ و بی‌حوصلگی کمک می‌کند.

باور کودک به توانایی‌اش با تجربه تغییر می‌کند. اجرای دوباره پس از چهار تا هشت هفته کار روی یک یا دو موقعیت مشخص، نشان می‌دهد آیا اطمینان او در همان موقعیت‌ها بالا رفته است یا نه.

اجرا در فصل‌های مختلف هم آموزنده است، چون پاسخ پرسش‌های هوای سرد و گرم ممکن است با فصل تغییر کند. تکرار خیلی زودهنگام، مثلاً هر هفته، توصیه نمی‌شود، چون کودک ممکن است پاسخ‌های قبلی را به خاطر بیاورد.

پرسش‌ها برای زندگی کودک ایرانی آشنایند: هوای سرد و گرم، تکلیف مدرسه، تلویزیون، بازی ویدیویی و هله‌هوله. در خواندن نتیجه، شرایط خانواده را هم در نظر بگیرید؛ آلودگی هوا، کمبود فضای امن بازی، آپارتمان‌نشینی و حجم تکلیف‌ها می‌توانند اطمینان کودک را کم کنند، بی‌آنکه به خود او مربوط باشند.

پاسخ‌های کودک محرمانه‌اند. از نتیجه برای سرزنش، مقایسه با خواهر و برادر یا حرف زدن دربارهٔ وزن او استفاده نکنید. گفت‌وگو دربارهٔ نتیجه را با لحنی آرام، کنجکاو و بدون داوری انجام دهید.