غربال استرس پس از سانحه در کودک خردسال (YCPS)

بعد از یک رویداد ترسناک، بعضی خردسالان خاطره را تکرار می‌کنند، کابوس می‌بینند، خوابشان به‌هم می‌ریزد، زود عصبانی می‌شوند یا از صدای بلند می‌پرند. این شش سؤال غربال کوتاه مایکل شیرینگا است تا مراقب و درمانگر ببینند آیا ارزیابی کامل‌تر لازم است یا نه. برگه تشخیص اختلال استرس پس از سانحه نمی‌گذارد.

نام انگلیسی این غربال (Young Child PTSD Screen) است. شیرینگا آن را برای مراقب کودک ۳ تا ۶ سال ساخته است. نشانه‌ها با ملاک‌های تجربهٔ مجدد و برانگیختگی هم‌خوان‌اند: خاطرهٔ مزاحم، کابوس، ناراحتی هنگام یادآور، مشکل خواب، تحریک‌پذیری یا قشقرق، و جا خوردن. نمره‌گذاری بالینی دوگانه است: هر پاسخی غیر از خیر، یک نمره دارد.

هدف، غربال شش نشانهٔ پس از رویداد آسیب‌زا در کودک ۳ تا ۶ سال از زبان مراقب است، بدون تشخیص اختلال.
• خاطره و کابوس
• ناراحتی هنگام یادآور
• خواب، تحریک‌پذیری، و جا خوردن
شمار سؤال‌های فرم ۶ است و حدود ۳ دقیقه وقت می‌گیرد. هر پاسخ «کمی» یا «زیاد» یک نشانه شمرده می‌شود و «خیر» صفر است. جمع ۰ تا ۶ تعداد نشانه‌هاست، نه شدت مدرج. نام کوتاه این فرم در متن خردسال است.

بعد از پاسخ، اسم هر خانه‌ای را که غیر از خیر است در یک خط بنویسید و یک مثال ساعت‌دار کنارش بگذارید. شمار سؤال‌ها شش است. هدف این است که معلوم شود ارزیابی کامل لازم است یا نه، نه اینکه به کودک برچسب داده شود.

شش سؤال است. گزینهٔ خیر نمرهٔ ۰ دارد. کمی و زیاد هر کدام نمرهٔ ۱ دارند، چون راهنمای شیرینگا می‌گوید شدت مدرج در جمع غربال به کار نمی‌آید و هر پاسخ غیرصفر یک نشانه است. دامنه ۰ تا ۶ است. برش: ۰ منفی، ۱ مرزی و پیشنهاد ارزیابی بیشتر، ۲ تا ۶ غربال مثبت. این برش‌ها از منطق غربال منتشرشده آمده‌اند نه از هنجار ایرانی.

مراقب کودک حدود سه تا شش سال، پس از یک رویداد مشخص مثل تصادف، سوختگی، شاهد خشونت بودن، یا حادثهٔ پزشکی ترسناک. کسی برگه را پر کند که کودک را قبل و بعد از رویداد دیده باشد. اگر چند مراقب اختلاف دارند، هر کدام مثال خودش را بگوید و یک جمع ساختگی از میانگین نسازند.

برای نوجوان و برای سوگ بدون رویداد تروماتیک طراحی نشده است. اگر کودک همین حالا در خطر است، اول امنیت، بعد پرسشنامه. مهدی که مراقب اصلی نیست این برگه را به‌جای والد پر نمی‌کند.

در خانه، مراقب بدون بازجویی جزئیات حادثه، فقط هست یا نیست هر نشانه را می‌گوید. در مهد، مربی این برگه را پر نمی‌کند مگر مراقب اصلی باشد. در مشاوره، نمرهٔ دو یا بیشتر به معنای ارجاع برای ارزیابی کامل‌تر است و نمرهٔ یک یعنی در مرز، بهتر است با مثال واقعی دوباره پرسیده شود.

این فرم برای پروندهٔ قضایی، برای اثبات صلاحیت مراقب، یا برای برچسب در مهد کافی نیست. اگر خطر جاری است، عدد را به‌جای گزارش حمایتی به کار نبرید.

جمع صفر یعنی هیچ‌کدام از شش نشانه گزارش نشده و غربال منفی است. جمع یک غربال مرزی است و ارزیابی بیشتر را پیشنهاد می‌کند. جمع ۲ تا ۶ غربال مثبت است و ارجاع برای مصاحبهٔ تشخیصی کودک خردسال منطقی است. شدت «کمی» و «زیاد» در جمع یکی حساب می‌شود؛ اگر همه‌چیز «زیاد» باشد، فوریت بالینی بیشتر است هرچند عدد خام همان تعداد نشانه است. صفر: منفی. یک: مرزی. دو تا شش: مثبت و نیازمند ارزیابی بیشتر.

صفر منفی است، یک مرزی است، و دو تا شش مثبت است. این سه پله برش طبی ایرانی نیستند. همان قاعدهٔ غربال نویسنده برای تصمیم به ارزیابی بیشترند. اگر زندگی روزانه با جمع نمی‌خواند، مثال روزانه را جدی‌تر از عدد ببینید.

این غربال همهٔ ملاک‌های اختلال را نمی‌پوشاند و اجتناب و تغییر شناخت را جدا نمره نمی‌دهد. رویداد باید مشخص باشد. گزارش مراقب با مشاهده یکی نیست. هنجار ملی ایران برای این شش سؤال ادعا نشده است. حتی با جمع صفر، اگر مراقب از خطر جاری، آسیب جسمی، یا ترس شدید کودک می‌گوید، مسیر بالینی باز می‌ماند. عدد منفی به معنای «هیچ اتفاقی نیفتاده» نیست. یعنی این شش نشانه گزارش نشده است.

نسخه‌های بلندتر مصاحبهٔ ترومای خردسال وجود دارند و این غربال فقط آستانهٔ همان ارزیابی است. «کمی» و «زیاد» در جمع یکی‌اند. اگر همه‌چیز را زیاد دیده‌اید، فوریت را جدا بگویید چون عدد شدت را نگه نمی‌دارد. خارج از سن حدود سه تا شش سال، همین برش را به زور به کار نبرید.

اگر غربال مثبت است، گام بعد مصاحبهٔ تشخیصی مناسب سن است، نه یک پرسشنامهٔ بلند مدرسه‌ای. برای کودک بزرگ‌تر، ابزارهای خودگزارش نوجوان موضوع دیگری‌اند و عددشان را با این جمع عوض نکنید. پرسشنامهٔ توانایی‌ها و مشکلات خلق و رفتار کلی را می‌بیند و جایگزین این غربال حادثه نیست.

ارزیابی طبی بعد از ضربه به سر یا سوختگی هم جای خودش را دارد. این شش سؤال آسیب بدن را رد یا اثبات نمی‌کند. اگر پزشک پیگیری خواسته، غربال روانی آن نوبت را خط نمی‌زند.

اگر مداخلهٔ تخصصی شروع شده، تکرار را درمانگر زمان‌بندی می‌کند. بدون درمان، نگاه کردن دوباره به همان نشانه‌ها بعد از چند هفته ممکن است، به شرطی که یک روال ثابت را واقعاً نگه داشته باشید. همان روز چند بار پر کردن معنی ندارد و فقط اضطراب مراقب را به عدد تبدیل می‌کند.

وقتی جمع صفر است و زندگی مهد و خواب مثل قبل مانده، تکرار زودهنگام لازم نیست. وقتی جمع مرزی است، یادداشت روزانه از خود برگه صادق‌تر است. وقتی جمع مثبت است، اول ارزیابی کامل، بعد هر تکراری که درمانگر بخواهد.

بعضی خانواده‌ها کابوس و جا خوردن کودک را «ناز کردن» می‌خوانند و بعضی هر گریه را آسیب می‌شمارند. این شش سؤال فقط تغییر بعد از یک رویداد مشخص را می‌پرسد، نه خلق کلی و نه مقایسه با بچهٔ فامیل را. جزئیات حادثه را جلوی جمع فامیل و در گروه مهد تعریف نکنید. پاسخ مراقب محرمانه است.

رفت و آمد بعد از تصادف یا بستری در بسیاری از خانه‌ها زیاد است. برای خردسال، خلوت و ساعت خواب ثابت از تعریف ماجرا در حضور مهمان مهم‌تر است. لهجه، شهر حادثه، یا زندگی چندنسلی دلیل کنار گذاشتن برگه نیست. اگر خطر در خانه ادامه دارد، تعارف خانوادگی جای تماس با اورژانس اجتماعی را نمی‌گیرد.

این نتیجه تشخیص اختلال استرس پس از سانحه نیست. اگر کودک از آسیب، خاموشی شدید، یا خطر فوری حرف می‌زند یا نشان می‌دهد، به روان‌پزشک کودک، روان‌شناس آشنا با ترومای خردسال، اورژانس بیمارستان، یا خدمات اجتماعی محل مراجعه کنید. امنیت جسمی بر پر کردن برگه مقدم است.

مثبت بودن غربال، تشخیص اختلال استرس پس از سانحه نیست و منفی بودنش امنیت را تضمین نمی‌کند. در خطر فوری، اورژانس اجتماعی ۱۲۳ و در آسیب بدنی ۱۱۵ مقدم بر این برگه است.