مقیاس رضایت شغلی نسبت به انتظار (JSRE)

گاهی از خودِ کار بدتان نمی‌آید، ولی هنوز حس می‌کنید آنچه روز مصاحبه شنیدید با میز امروز یکی نیست. یا برعکس: حقوق متوسط است، اما نسبت به هدفی که برای این نقش نوشته بودید جلو رفته‌اید. رضایت نسبت به انتظار همین فاصله را می‌پرسد، نه یک حس خام و بدون ملاک.

باکاراک، بامبرگر و کانلی این پنج مقایسه را برای همین گذاشته‌اند که «راضی‌ام» بدون مرجع گم نشود. نتیجه به شما نشان می‌دهد انتظار ورود، هدف شخصی، مهارت، شغل‌های هم‌جوار سازمان و چشم‌انداز مسیر، کجا به هم نزدیک‌اند و کجا از هم فاصله دارند.

نام فارسی این فرم «مقیاس رضایت شغلی نسبت به انتظار» است و نام انگلیسی‌اش Job Satisfaction Relative to Expectations یا JSRE. ساموئل باکاراک، پیتر بامبرگر و شارون کانلی آن را سال ۱۹۹۱ در Journal of Organizational Behavior، جلد ۱۲ شمارهٔ ۱، صفحات ۳۹ تا ۵۳، داخل پژوهشی دربارهٔ تعارض کار و خانه در پرستاران و مهندسان آوردند.

ویژگی فرم این است که رضایت را مطلق نمی‌گیرد. هر جمله یک معیار مقایسه دارد. مقاله دو سر طیف را «بسیار ناراضی» و «بسیار راضی» نامیده و دو برچسب میانی این نسخه، «تا حدی ناراضی» و «تا حدی راضی»، صورت چهاردرجه‌ای همین اجرا هستند. نمره یک میانگین است، نه جمع خام.

سازه، رضایت شما از شغل فعلی در نسبت با انتظار و معیارهای مقایسه‌ای است. فقط یک نمره ساخته می‌شود: میانگین پنج جمله، با نام «رضایت نسبت به انتظار». این پنج جمله خرده‌مقیاس جدا نیستند؛ هر کدام یک زاویه از همان میانگین است:
• مقایسه با شغل‌های دیگر در همان سازمان
• پیشرفت در جایگاه فعلی به سوی هدف‌هایی که خودتان گذاشته‌اید
• فرصتی که شغل برای انجام کاری می‌دهد که در آن بهترین هستید
• شغل فعلی در برابر انتظاری که هنگام پذیرفتن آن داشتید
• شغل فعلی در پرتو انتظاراتی که از کل مسیر شغلی دارید

اگر یک زاویه پایین و بقیه بالا باشد، میانگین آن اختلاف را صاف می‌کند؛ برای همین خواندن تک‌تک جمله‌ها کنار عدد کلی مفید است.

پنج گویه، بدون جملهٔ معکوس. هر پاسخ یکی از نمره‌های ۱، ۲، ۳ یا ۴ را می‌گیرد و نمرهٔ گزارش میانگین همین پنج عدد است؛ پس دامنه از ۱ تا ۴ می‌ماند، نه ۵ تا ۲۰.

سه پنجرهٔ توصیفی روی همین میانگین ذخیره شده و مرزهایشان روی هم می‌افتد: ۱ تا ۲ با عنوان رضایت پایین نسبت به انتظار، ۲ تا ۳ با عنوان رضایت میانه نسبت به انتظار، و ۳ تا ۴ با عنوان رضایت بالا نسبت به انتظار. میانگین ۲٫۵ فقط در پنجرهٔ میانه است. میانگین دقیقاً ۲ هم در پایین و هم در میانه دیده می‌شود و میانگین دقیقاً ۳ هم در میانه و هم در بالا. این هم‌پوشانی یعنی پنجره‌ها برش انحصاری نیستند.

نقطهٔ برش رسمی برای این مقیاس منتشر نشده و باندها بر لنگر طیف پاسخ سوار شده‌اند. نمرهٔ بالاتر یعنی رضایت بیشتر نسبت به همان انتظارها، نه حکم شایستگی.

برای کسی که همین حالا شغلی دارد و می‌تواند آن را با شغل‌های دیگر سازمان، با هدف شخصی، با مهارتش و با وعدهٔ روز ورود مقایسه کند. تازه‌واردی که هنوز تصویر روشنی از بقیهٔ پست‌ها ندارد، و کسی که فعلاً بیرون از سازمان دنبال شغل است، مرجع بعضی جمله‌ها را کم دارد.

اگر چند نقش پاره‌وقت دارید، یک نقش را انتخاب کنید و هر پنج جمله را دربارهٔ همان نقش جواب بدهید. مخلوط کردن دو شغل، میانگین را ناخوانا می‌کند.

برای خودتان، عدد کمک می‌کند بفهمید نارضایتی از کجا می‌آید: از عقب ماندن نسبت به هدف خودتان، از مقایسه با همکاران، یا از وعده‌ای که روز قرارداد داده شد و عملی نشد. این تفکیک، حرف زدن با خودتان را دقیق‌تر می‌کند.

در کوچینگ شغلی یا جلسهٔ توسعه، مربی می‌تواند با اجازهٔ شما روی همان زاویه‌ای کار کند که پایین مانده، بی‌آنکه میانگین را به پروندهٔ ارزیابی بچسباند. واحد منابع انسانی حق ندارد این نتیجه را بدون رضایت شما ببیند یا در استخدام به کار ببرد.

اگر چند نفر از یک تیم داوطلبانه و بی‌نام الگوی جمعی را ببینند، شکاف مشترک انتظار و واقعیت به درد بازطراحی نقش می‌خورد. نمرهٔ فردی در آن جمع گم می‌شود و مبنای ارتقا یا نمرهٔ عملکرد هیچ‌کس نیست.

میانگین نزدیک ۴ یعنی هر پنج ملاک، یا دست‌کم برآیندشان، به سمت «بسیار راضی» رفته است. این حسِ خوشایند است، نه مدرک عملکرد درخشان. ممکن است انتظار اولیه‌تان محافظه‌کارانه بوده و شغل از آن جلو زده باشد.

میانگین نزدیک ۱ یعنی فاصلهٔ انتظار و تجربه در مجموع زیاد است. قبل از نتیجه گرفتن، جمله‌ها را جدا ببینید: گاهی فقط مقایسه با پست دیگر سازمان گزنده است و پیشرفت شخصی هنوز قابل قبول مانده.

چون پنجره‌های ۱ تا ۲ و ۲ تا ۳ و ۳ تا ۴ از هم جدا نیستند، اگر عددی روی ۲ یا ۳ نشست، هر دو عنوان هم‌جوار را توصیفی بخوانید نه تشخیص. گزارش کامل هر پنجره را جدا شرح می‌دهد؛ این صفحه جای آن شرح بلند نیست. برش بالینی یا استخدامی برای JSRE اعلام نشده است.

نمره خودگزارش است و حال این هفته، یک خبر تازهٔ سازمانی یا خستگی همان روز می‌تواند هر پنج جمله را با هم تکان بدهد. هنجار ایرانی در یادداشت این فرم نیامده و نقطهٔ برش رسمی هم منتشر نشده است.

این مقیاس حقوق، سرپرست، امنیت شغل یا تعارض کار و خانه را جداگانه نمی‌سنجد؛ فقط رضایت را نسبت به پنج معیار مقایسه می‌پرسد. مقالهٔ ۱۹۹۱ در مجله‌ای با حق نشر وایلی چاپ شده و این صفحه مجوز استفادهٔ تجاری صادر نمی‌کند.

میانگینِ پنج جمله اختلاف بین زاویه‌ها را پنهان می‌کند. دو برچسب میانی، صورت اجرایی همین طیف چهاردرجه‌ای‌اند.

رضایت کلی وار، کوک و وال (فرم OJS که فقط جمع کل دارد) سطح کلی خشنودی را می‌گوید و JSRE می‌گوید آن خشنودی نسبت به کدام انتظار است. اگر هر دو را دارید، یکی را جای دیگری نگذارید.

وجوه شغل اندروز و ویثی پنج وجه را با طیف افتضاح تا بسیار خوشحال جمع می‌کند و عدالت رویه‌ای مک‌فارلین و سوئینی انصاف قواعد بازخورد، حقوق، ارزیابی و ارتقا را می‌پرسد. تعهد شش‌گویه‌ای لینکلن و کالبرگ هم پیوند با سازمان است، نه فاصلهٔ انتظار. کنار هم، تصویر از یک عدد میانگین تنهاتر نیست.

انتظار با جابه‌جایی، تغییر سرپرست، تمام شدن دورهٔ آزمایشی یا عوض شدن هدف شخصی جابه‌جا می‌شود. یک بار دیگر حدود شش تا دوازده ماه بعد، یا درست بعد از چنین رخدادی، کافی است.

تکرار هفتگی میانگین را به نوسان خلق نزدیک می‌کند و روند انتظار را نشان نمی‌دهد. هر بار همان شغل را ملاک بگیرید تا دو میانگین با هم قابل مقایسه بمانند.

در بسیاری از سازمان‌های ایرانی، مقایسهٔ علنی با پست همکار حساس است و گفتن «راضی‌ام» گاهی مثل بستن درِ مذاکرهٔ حقوق شنیده می‌شود. خانواده هم اغلب تصویر خودش را از «شغل خوب» کنار انتظار شما می‌گذارد. هنگام خواندن میانگین، این فشارها را از خودِ پنج ملاک جدا کنید.

نتیجه پیش کارفرما یا مدیر نمی‌رود مگر خودتان آن را نشان بدهید. اگر واحد توسعه جمعِ بی‌نام بخواهد، باز هم برگهٔ شخصی شما بدون اجازه‌تان سهمیهٔ پرونده نمی‌شود.

این میانگین فاصلهٔ شغل شما را با انتظارهایی که خودتان ملاک گرفته‌اید وصف می‌کند و جای گفت‌وگو با مشاور شغلی یا روان‌شناس صنعتی را نمی‌گیرد. ماندن، مذاکره یا عوض کردن نقش تصمیم‌هایی‌اند که به شواهد بیشتری از یک عدد ۱ تا ۴ نیاز دارند.

از JSRE برای غربال استخدام، رأی ارتقا یا نمرهٔ عملکرد استفاده نکنید. رضایت نسبت به انتظار، ارزش انسان یا صلاحیت او برای یک پست را اندازه نمی‌گیرد و پنجرهٔ هم‌پوشان جای تشخیص بالینی نیست.