مقیاس اضطراب پیش‌دبستانی اسپنس، نسخهٔ معلم (PAS)

مربی مهد هر روز ساعت‌ها کودک را در موقعیت‌هایی می‌بیند که خانواده کمتر شاهدشان است: لحظهٔ جدا شدن از والدین، پیوستن به بازی گروهی، حرف زدن جلوی جمع، روبه‌رو شدن با حشره‌ای در حیاط. این فرم کمک می‌کند آن مشاهده‌های پراکنده در قالبی منظم ثبت شوند. نتیجه، تصویری از اینکه کدام شکل‌های ترس و نگرانی در کلاس بیشتر به چشم آمده‌اند، در اختیار خانواده و مربی می‌گذارد تا با هم گفت‌وگو کنند و در صورت لزوم زودتر کمک بگیرند. نتیجه نه نمرهٔ رفتار است و نه کارنامه؛ فقط نقشه‌ای ساده از جاهایی است که کودک ممکن است به همراهی بیشتری نیاز داشته باشد.

نسخهٔ معلم مقیاس اضطراب پیش‌دبستانی (Preschool Anxiety Scale, Teacher Report) از خانوادهٔ ابزارهای سوزان اسپنس است. نسخهٔ والدین این مقیاس را اسپنس، رونالد رپی، مک‌دونالد و اینگرام در سال ۲۰۰۱ در مجلهٔ Behaviour Research and Therapy معرفی کردند و نشان دادند که اضطراب در کودکان سه تا شش‌ساله به چند شکل متمایز دیده می‌شود. نسخهٔ معلم بعدها با حذف جمله‌هایی که مربی نمی‌تواند ببیند، مثل ترس‌های شبانه، ساخته شد و همراه برگهٔ نمره‌گذاری در وب‌سایت رسمی مقیاس منتشر شده است. سازنده تصریح کرده که این نسخه هنوز هنجار ندارد.

هدف فرم، ثبت منظم فراوانی نشانه‌های اضطراب در کودک پیش‌دبستانی از دید معلم است. فرم ۲۲ جمله دارد که در پنج خرده‌مقیاس جمع می‌شوند:
• اضطراب جدایی: ۶ جمله
• اضطراب اجتماعی: ۵ جمله
• وارسی و فکرهای تکراری: ۵ جمله
• نگرانی فراگیر: ۴ جمله
• ترس از آسیب بدنی: ۲ جمله
جمع همهٔ جمله‌ها هم نمرهٔ کل اضطراب را می‌سازد. هر بخش جنبهٔ متفاوتی از اضطراب را نشان می‌دهد؛ از دلتنگی برای والدین تا خجالت در جمع و آیین‌های تکراری. فرم برای پیگیری و گفت‌وگوست، نه تشخیص.

فرم ۲۲ جمله دارد و هر جمله از ۰ تا ۴ نمره می‌گیرد. هیچ جمله‌ای معکوس نیست. نمرهٔ کل از ۰ تا ۸۸ است. خرده‌مقیاس‌ها بر اساس برگهٔ نمره‌گذاری اسپنس: نگرانی فراگیر جمله‌های ۲، ۵، ۱۱ و ۲۱ (۰ تا ۱۶)؛ اضطراب اجتماعی ۶، ۹، ۱۲، ۱۵ و ۱۹ (۰ تا ۲۰)؛ وارسی و فکرهای تکراری ۳، ۸، ۱۴، ۱۷ و ۲۰ (۰ تا ۲۰)؛ ترس از آسیب بدنی ۷ و ۱۶ (۰ تا ۸)؛ اضطراب جدایی ۱، ۴، ۱۰، ۱۳، ۱۸ و ۲۲ (۰ تا ۲۴). برای هر مقیاس سه سطح تعریف شده است: کم‌رنگ، گاه‌به‌گاه و پررنگ. مرز سطح‌ها بر خود طیف پاسخ تکیه دارد؛ مثلاً سطح میانه تا جایی است که همهٔ جمله‌ها «گاهی» گرفته باشند. این مرزها هنجار نیستند.

فرم برای کودکان سه تا شش‌ساله‌ای است که دست‌کم چند هفته در مهد یا کلاس پیش‌دبستانی حضور داشته‌اند. پرکننده باید مربی یا معلمی باشد که کودک را به‌خوبی می‌شناسد. برای کودکانی که تازه وارد شده‌اند، کودکان بزرگ‌تر از شش سال یا به‌عنوان خودسنجی والدین مناسب نیست؛ والدین می‌توانند فرم والدین همین مقیاس را پر کنند.

در مهد، فرم به مربی کمک می‌کند مشاهده‌هایش را دقیق و بی‌برچسب ثبت کند و برای گفت‌وگو با خانواده زبانی مشترک داشته باشد. در خانه، والدین با دیدن اینکه کدام جمله‌ها نمره گرفته‌اند، می‌فهمند فرزندشان در ساعت‌های دور از آن‌ها با چه چیزهایی دست‌وپنجه نرم می‌کند. در مشاوره، روان‌شناس کودک می‌تواند این گزارش را کنار فرم والدین و مصاحبهٔ بالینی بگذارد و تصویر چندمنبعی بسازد. بهترین استفاده، اجرای دوباره پس از چند ماه و مقایسهٔ کودک با خودش است.

نمرهٔ بالاتر یعنی مربی آن نشانه‌ها را بیشتر دیده است. چون هنجار وجود ندارد، عدد را با کودکان دیگر مقایسه نکنید. به جای آن، سه کار کنید: اول، ببینید کدام خرده‌مقیاس پررنگ‌تر است؛ در نمره‌های متوسط، ترکیب خرده‌مقیاس‌ها از عدد کل گویاتر است. دوم، از مربی بپرسید چه نمونه‌هایی در ذهن داشته است. سوم، تصویر کلاس را با تصویر خانه مقایسه کنید؛ تفاوت میان این دو طبیعی است و خودش اطلاعات است. خرده‌مقیاس‌های کوتاه، به‌ویژه ترس از آسیب بدنی با دو جمله، با تغییر یک پاسخ جابه‌جا می‌شوند؛ آن‌ها را محتاطانه بخوانید. سطح پررنگ در هر بخش، دعوتی به گفت‌وگو و در صورت ادامه، ارزیابی تخصصی است.

نسخهٔ معلم این مقیاس هیچ هنجار، نمرهٔ تی یا نقطهٔ برش منتشرشده‌ای ندارد و سازنده استفاده از آن را به موقعیت‌هایی محدود کرده که مقایسه با جمعیت لازم نیست. سطح‌های این گزارش توصیفی‌اند و فقط بر طیف پاسخ تکیه دارند. فرم فقط رفتارهای دیدنی در کلاس را می‌سنجد و ترس‌های شبانه یا خانگی را نمی‌بیند. دو جمله از بخش وارسی و دو جمله از بخش جدایی به فکرهای درونی وابسته‌اند که مربی فقط از گفته‌های کودک می‌فهمد. خرده‌مقیاس‌ها کوتاه‌اند و داده‌ای منتشرشده دربارهٔ پایایی آن‌ها در فرم معلم در دست نیست.

این فرم بهتر است کنار ابزارهای دیگر خوانده شود:
• فرم والدین مقیاس اضطراب پیش‌دبستانی اسپنس، که جمله‌های بیشتر و نقطهٔ برش برای نمرهٔ کل دارد.
• پرسش‌نامهٔ توانایی‌ها و مشکلات (SDQ)، برای دیدن اضطراب در کنار رفتار، توجه و روابط با هم‌سالان.
• فهرست رفتاری کودک آخنباخ برای سنین پیش‌دبستانی (CBCL 1.5-5) و فرم مربی آن، برای تصویر گسترده‌تر.

اگر نتیجه کم‌رنگ است، تکرار پیش از ورود به دبستان یا پس از تغییری بزرگ در زندگی کودک کافی است. اگر یکی از بخش‌ها گاه‌به‌گاه یا پررنگ است و برنامه‌ای در خانه و مهد آغاز شده، شش تا دوازده هفته بعد دوباره پر کنید. ترجیحاً همان مربی فرم را پر کند تا مقایسه معنادار باشد.

در خانواده‌های ایرانی، کودک پیش‌دبستانی اغلب میان خانهٔ والدین، پدربزرگ و مادربزرگ و مهد جابه‌جا می‌شود و مهد گاهی نخستین تجربهٔ جدایی واقعی است. ارزش‌هایی مثل حیا، تمیزی و «بچهٔ آرام» ممکن است برخی نشانه‌ها را پنهان یا برعکس پررنگ کنند. نتیجهٔ این فرم دادهٔ شخصی کودکی است که خودش نمی‌تواند رضایت بدهد. آن را فقط با والدین و، با اجازهٔ آن‌ها، با مشاور در میان بگذارید؛ در گروه‌های پیام‌رسان کلاس، جلسه‌های عمومی یا پرونده‌ای که به مدرسهٔ بعدی می‌رود قرار ندهید.

این گزارش ابزار تشخیص نیست و جای ارزیابی روان‌شناس یا روان‌پزشک کودک را نمی‌گیرد. نسخهٔ معلم هنجار ندارد و سطح‌ها فقط توصیف مشاهدهٔ مربی‌اند. هیچ تصمیم آموزشی، درمانی یا اداری نباید فقط بر پایهٔ این عدد گرفته شود. اگر نگرانی جدی دربارهٔ کودک دارید، یا نشانه‌ای از آسیب و بدرفتاری دیده‌اید، با متخصص و در موارد فوری با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.