مقیاس تاب‌آوری مادری (ERESMA)

مقیاس تاب‌آوری مادری را ماریا دل پیلار روکه ارناندس، گوادالوپه آکله توماسینی و میرنا گارسیا مندس در مکزیک ساختند و در سال ۲۰۰۹ در مجلهٔ ایبرو-آمریکایی تشخیص و ارزیابی روان‌شناختی منتشر کردند. جمله‌ها از گفت‌وگو با ۲۴ مادر در گروه‌های متمرکز به دست آمد و سپس روی ۵۰۰ مادر از چهار ایالت مکزیک آزموده شد.

متن انگلیسی کامل جمله‌ها، کلید عامل‌ها و جمله‌های معکوس در مجموعهٔ ابزارهای سنجش خانواده و جوانان سازمان بهداشت پان‌آمریکن در سال ۲۰۱۳ آمده و استفاده از آن با ذکر منبع آزاد اعلام شده است. ترجمهٔ فارسی از همان متن و با مقایسه با نمونه‌جمله‌های اسپانیایی مقالهٔ اصلی انجام شده است. اعتباریابی ایرانی برای این مقیاس پیدا نشد.

پژوهش‌های بعدی در پرو این مقیاس را دوباره بررسی کردند. کاوانا-کوئنتاس و همکاران در ۲۰۲۵، با ۲۴۳ مادر از آرکیپا و پونو، ساختار شش‌عاملی را با برازش خوب تأیید کردند، هرچند دو جمله را به دلیل ابهام و یک جمله را در تحلیل تأییدی کنار گذاشتند. لوسانو و رومرو در ۲۰۲۲، با ۲۰۹ مادر، ساختاری پنج‌عاملی یافتند و همبستگی آن را با مقیاس تاب‌آوری واگنیلد و یانگ گزارش کردند.

بزرگ کردن فرزندی با نیاز ویژه، در کنار مهر و پیوند، فشارهای روزانهٔ زیادی هم دارد. بسیاری از مادران با وجود این فشارها راهی برای ادامه پیدا می‌کنند؛ این توان را تاب‌آوری می‌نامند. این پرسشنامه کمک می‌کند ببینید در این دوره، چه سرمایه‌هایی پشتوانهٔ شماست و چه چیزهایی بیشتر از همه بار شما را سنگین می‌کند.

هدف این پرسشنامه، شناخت سرمایه‌ها و فشارهای یک مادر در مراقبت از فرزند با نیاز ویژه است. ۴۵ جملهٔ آن شش جنبه را می‌سنجند و نتیجه می‌تواند نقطهٔ شروعی برای گفت‌وگو با مشاور، برنامه‌ریزی برای حمایت بیشتر یا فقط شناخت بهتر خود باشد. این پرسشنامه ابزار تشخیص بالینی نیست.

پایایی کل مقیاس در نمونهٔ اصلی مکزیکی ۰٫۹۲ بود و پایایی عامل‌ها از ۰٫۷۱ تا ۰٫۸۹ گزارش شد. شش عامل روی هم حدود ۵۰ درصد واریانس پاسخ‌ها را توضیح دادند.

پرسشنامه ۴۵ جمله در شش عامل دارد: خودمختاری (۹ جمله)، ناامیدی (۱۳ جمله)، ایمان معنوی (۵ جمله)، رد مسئولیت شخصی (۵ جمله)، کمبود حمایت همسر (۷ جمله) و منابع محدود برای برآوردن نیازها (۶ جمله). پاسخ هر جمله از ۱ تا ۵ است. ۳۱ جملهٔ منفی، یعنی همهٔ جمله‌ها جز خودمختاری و ایمان معنوی، برعکس نمره‌گذاری می‌شوند تا نمرهٔ بالاتر همیشه یعنی تاب‌آوری بیشتر.

نتیجه در دو بخش گزارش می‌شود. بخش اصلی جمع ۳۸ جمله، بدون جمله‌های همسر، است و دامنهٔ ۳۸ تا ۱۹۰ دارد. بخش دوم، حمایت همسر، هفت جمله و دامنهٔ ۷ تا ۳۵ دارد. این جداسازی بر پایهٔ راهنمای منتشرشده است که برای مادران بدون همسر محاسبهٔ ۳۸ جمله‌ای را پیشنهاد کرده.

در این نسخه، هر جمله عامل خود را نیز در نتیجه نشان می‌دهد تا بتوانید ببینید کدام جنبه‌ها نقطهٔ قوت و کدام نیازمند توجه‌اند. اگر بیش از چهار جمله از بخش اصلی بی‌پاسخ بماند، نمرهٔ اصلی محاسبه نمی‌شود.

مادران و سرپرستان زن کودکان و نوجوانانی که ناتوانی جسمی، ذهنی یا رشدی، بیماری مزمن یا توانایی‌های برجسته همراه با مشکل یادگیری دارند. نمونهٔ اصلی مادرانی ۱۹ تا ۶۳ ساله با فرزندانی ۳ تا ۳۰ ساله بودند. پدران و دیگر مراقبان هم می‌توانند جمله‌ها را بخوانند، اما مقیاس برای آن‌ها آزموده نشده است.

چهل‌وپنج سؤال را به ترتیب می‌خوانید و جواب می‌دهید. طیف از «هرگز» تا «همیشه» است. جواب درست و غلطی در کار نیست؛ نزدیک‌ترین گزینه به تجربهٔ واقعی کافی است. بخش‌ها ممکن است پشت سر هم بیایند؛ لازم نیست خودتان حساب کنید هر جمله مال کدام نمره است.

در بخش اصلی، بازه‌ها بر پایهٔ گزینه‌های پاسخ تعیین شده‌اند، نه هنجار جمعیتی: ۳۸ تا ۹۴ (میانگین جمله‌ها پس از برعکس‌سازی کمتر از ۲٫۵) «زیر فشار»، ۹۵ تا ۱۳۲ «در میانه» و ۱۳۳ تا ۱۹۰ «استوار». در بخش همسر، ۷ تا ۲۰ «کمرنگ» و ۲۱ تا ۳۵ «برقرار» است. مادری که همسر ندارد و به جمله‌های همسر «هرگز» پاسخ داده، باید بخش همسر را نادیده بگیرد.

نمرهٔ بالا در بخش اصلی یعنی شما بیشتر احساس خودمختاری و ایمان دارید و ناامیدی، سرزنش دیگران و کمبود منابع را کمتر تجربه می‌کنید. نمرهٔ پایین یعنی در این دوره، فشارها از سرمایه‌ها پیشی گرفته‌اند و وقت آن است که برای خودتان هم حمایت بخواهید. نگاه به پاسخ تک‌تک جمله‌ها، در کنار نمرهٔ کل، نشان می‌دهد کدام جنبه بیشتر به توجه نیاز دارد.

این پرسشنامه برای مادرانی است که فرزندی با ناتوانی، بیماری مزمن یا نیاز ویژهٔ آموزشی دارند. هر جمله یک فکر، احساس یا موقعیت را توصیف می‌کند. برای هر جمله بگویید در زندگی شما چقدر پیش می‌آید: هرگز، به‌ندرت، گاهی، اغلب یا همیشه.

پاسخ درست یا غلط وجود ندارد. سعی کنید به حال و روز این روزهایتان فکر کنید، نه به آنچه فکر می‌کنید باید باشد. اگر همسر ندارید یا همسرتان در زندگی شما و فرزند حضور ندارد، جمله‌های مربوط به همسر را بی‌پاسخ بگذارید. پاسخ دادن حدود ده دقیقه طول می‌کشد.

حدود دوازده دقیقه کافی است، به شرطی که از اول تا آخر در یک حال بمانید و صفحه را نصفه‌کاره رها نکنید.

این مقیاس در ایران اعتباریابی نشده و ترجمهٔ فارسی هنوز بررسی روان‌سنجی نشده است. هنجار رسمی منتشرنشده و بازه‌ها از گزینه‌های پاسخ گرفته شده‌اند. پژوهش‌های پرو ساختار شش‌عاملی را تا اندازه‌ای تأیید کردند، اما یکی از آن‌ها ساختاری پنج‌عاملی یافت. پرسشنامه خودگزارشی است و حال کنونی را نشان می‌دهد.

همچنین چون حدود ۸۱ درصد نمونهٔ اصلی فرزندانی با ناتوانی داشتند، یافته‌ها دربارهٔ مادران کودکان با بیماری مزمن یا استعداد برجسته کمتر قطعی است.

این پرسشنامه ابزار خودشناسی است و جای ارزیابی تخصصی را نمی‌گیرد. اگر احساس ناامیدی شدید، فکر آسیب به خود یا ناتوانی در مراقبت از خود و فرزندتان دارید، فوراً با ۱۴۸۰، ۱۲۳ یا ۱۱۵ تماس بگیرید.

در کنار این پرسشنامه، ابزارهای سنجش فشار والدگری، افسردگی و حمایت اجتماعی می‌توانند تصویر کامل‌تری بدهند. گفت‌وگو با متخصص بهترین راه کنار هم گذاشتن این نتیجه‌هاست.

اگر نمرهٔ بخش منابع محدود پایین است، معرفی به مددکار اجتماعی یا نهادهای حمایتی می‌تواند از خود گفت‌وگوی روان‌شناختی هم مفیدتر باشد.

چون تاب‌آوری با شرایط تغییر می‌کند، تکرار پرسشنامه پس از سه تا شش ماه، یا پس از تغییری مهم مثل تشخیص تازه یا آغاز یک برنامهٔ حمایتی، می‌تواند تغییرها را نشان دهد.

مقیاس در مکزیک ساخته شده و جمله‌هایی دربارهٔ ایمان، خانواده و منابع مالی دارد که در فرهنگ ایرانی هم آشناست. با این حال، معنای برخی جمله‌ها، مثل نقش همسر یا شیوهٔ نیایش، ممکن است در خانواده‌های ایرانی متفاوت باشد.

پاسخ‌ها اطلاعات حساسی دربارهٔ رابطهٔ زناشویی، وضعیت مالی و باورهای دینی در بر دارند. آن‌ها را فقط با کسانی در میان بگذارید که به آن‌ها اعتماد دارید، و مراکزی که از پرسشنامه استفاده می‌کنند باید محرمانگی را تضمین کنند.